Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej
Jesteś tutaj: Historia » Liceum » Średniowiecze » Zmierzch średniowiecza

Zmierzch średniowiecza

Kryzys w Europie zachodniej od końca XIII w. DO początku XVI w.

W miarę postępów w rozwoju gospodarczym Europy upowszechniał się pieniądz i jego odpowiedniki. W obiegu było niewiele monet, dlatego też zastępowały je często towary, np. pieprz, zboże. Prawo bicia monety przysługiwało władcom, jednak ci często wyrażali zgodę na wypuszczanie własnych pieniędzy przez możnych duchownych i świeckich. W użyciu była duża ilość różnych walut. Utrudniało to posługiwanie się nim. Pojawili się ludzie, którzy wymieniali monety jednego kraju na monety innego. W kantorach skupywali metale szlachetne i inne cenne towary. Coraz powszechniejszy stawał się kredyt. Powstawały specjalne instytucje trudniące się udzielaniem pożyczek - domy bankierskie. We Włoszech pojawiły się weksle i przekazy. Pierwsze lombardy i domy handlowe pojawiły się na południu Europy w państwach włoskich, które zaznajomiły się z takimi formami płatności na Wschodzie.

W miastach w XII i XIII wieku rozpowszechniły się gildie i hanzy. Gildie - organizacje kupieckie, opiekowały się członkami w czasie chorób i nieszczęść, grupowały kupców jednego miasta. Kupcy kilku miast grupowali się w tzw. hanzach - najpotężniejszą z nich była Hanza Niemiecka grupująca kupców Lubeki i Hamburga, a także kupców miast bałtyckich i Europy Środkowej. Rzemieślnicy w miastach grupowali się w cechach. Jeden cech mógł zrzeszać rzemieślników kilku rzemiosł. Dostanie się w poczet członków cechu było bardzo trudne i wymagało przejścia długiej drogi praktykowania i nauki zawodu u mistrza.

W XIV w. w Europie nastąpiło zahamowanie wzrostu gospodarczego. Przerodziło się ono następnie w kryzys gospodarczy. Nie rozwijał się handel, w rolnictwie nastąpiła stagnacja (zahamowana akcja kolonizacyjna). Podupadły niektóre ośrodki przemysłowe. Stagnacja w gospodarce spowodowała upadek wielu kantorów i domów bankowych, zwłaszcza w Italii. Kryzys pogłębiały klęski elementarne np. epidemia czarnej śmierci (dżuma) po 1348 r. Towarzyszyły temu bunty w miastach, powstania chłopskie i liczne wojny (m.in. „wojna stuletnia”). Szacuje się, że jedynie w wyniku epidemii dżumy ludność Europy zmniejszyła się o 1/3.

Odkrycia geograficzne

Ludzie średniowiecza znali najbliższe otoczenie, które dla nich ograniczało się do - wybrzeży Morza Śródziemnego, a od czasów krucjat bliższy ludziom Europy stał się świat Wschodu. Wiedza o kształcie ziemi pozostawała pod wpływem filozofii i nauki Kościoła. Marco Polo, Wenecjanin i wielki podróżnik „odkrył” Chiny i Indie. Ogólnie znano Bliski Wschód i północną część Afryki. Tymczasem w Afryce i w Ameryce Północnej istniały kultury i cywilizacje nie ustępujące naszej śródziemnomorskiej. Majowie mieszkali na półwyspie Jukatan. Społeczeństwo było podzielone na klasy, kwitło niewolnictwo. Państwo istniało od III do XII w. Zostało następnie podbite przez Tolteków. Majowie wyzwolili się w połowie XV w., ale nadal istniał podział polityczny, co było słabością państwa. Państwo Majów było zorganizowane jako monarchia absolutna z dużą rolą arcykapłana. W rolnictwie dominowała gospodarka wypaleniskowa, uprawa kukurydzy, bobu, rozwinięte było myślistwo i rybołówstwo. Dobrze rozwinięty handel i rzemiosło: produkcja tkanin, garnków, jubilerstwo (wyroby ze złota i srebra). Największe ośrodki miejskie to Cziczen-Ica i Matapan. Panował politeizm. Bogów utożsamiano z siłami natury, żywa była wiara w życie pozagrobowe i w walkę dobra ze złem (dualizm). Dużą rolę pełnili kapłani. Składane były krwawe ofiary z ludzi. Bardzo wysoki był poziom wiedzy matematycznej i astronomicznej. Pozostawili monumentalne budownictwo. Pismo Majów nie zostało jeszcze odczytane. Aztekowie, których państwo powstało w XIII w. zamieszkiwali tereny dzisiejszego Meksyku ze stolicą w Tenochtitlan na jeziorze Texcoco. Dobrze było rozwinięte rolnictwo (kukurydza, bób, tykwa, figa, kakao, bawełna) i hodowla. Produkowali miedź, złoto, brąz. Rozwijało się rzemiosło i handel - miasta, centra handlowe. Istniało niewolnictwo. Na czele państwa stali wodzowie, a ostatnim z nich był Montezuma. Religia podobna była do wierzeń Majów - wielkie i wspaniałe świątynie piramidalne oraz masowe ofiary z ludzi. Pismo nie zostało odczytane. Kalendarz przejęty od Majów. Inkowie zbudowali największe państwo w Ameryce przedkolumbijskiej. Objęło północne i środkowe Andy, od Kolumbii do Chile. Cuzco było stolicą potężnego państwa, na czele którego stał król - inka - despotyczny władca. Państwo było dobrze zorganizowane. Podstawą utrzymania było rolnictwo. Charakterystyczne były tarasowo położone pola na zboczach gór, rozbudowana sieć systemów irygacyjnych. Wysoki był poziom górnictwa i obróbki metali - miedzi, ołowiu, srebra. Dobrze rozwinięta sieć dróg, wspaniałe mosty. Handel odgrywał mniejszą rolę. W religii duże znaczenie miała wiara w życie pozagrobowe. Kapłani spełniali rolę nie tylko religijną, byli także skarbnicą wiedzy i umiejętności. Król - inka - był uosobieniem boga-słońca, posiadał nieograniczoną władzę. Pismo sznurowe zostało częściowo odczytane. Inkowie reprezentowali wysoki poziom wiedzy matematycznej i astronomicznej. Stworzyli własny oryginalny kalendarz. Przyczyny odkryć geograficznych poszukiwania nowych lądów:

Wyprawy Portugalczyków:

Wyprawy Hiszpanów:

- Ferdynand Cortez w 1519 r. podbił państwo Azteków,

- Franciszek Pizarro w latach 1531-1533 zdobył państwo Inków.

Próby zjednoczenia ziem polskich na przełomie XIII i XIV wieku

Na przełomie XII i XIII w. na ziemiach Polski trwały dalsze podziały dzielnicowe. Ziemia krakowska nie była objęta rozdrobnieniem, a panowanie w Krakowie było pewnym symbolem i krokiem do łączenia ziem polskich. Władcy polscy nie byli królami, jednak nazwa Królestwo Polskie utrwaliła się i stała się symbolem i nakazem dla książąt piastowskich do walki o jedność polityczną.

W 1217 r. w Dankowie książę krakowski Leszek Biały i Henryk Brodaty, najpotężniejszy książę śląski, porozumieli się. Do nich dołączył w Sądowlu książę wielkopolski Władysław Laskonogi. Był to układ o pomocy w przypadku zagrożenia ziem jednego z nich. Być może między Leszkiem Białym a Władysławem Laskonogim doszło do porozumienia dotyczącego dziedziczenia ziem w przypadku śmierci które goś z nich - tzw. układ o przeżycie. W 1227 r. Leszek Biały i Henryk Brodaty pospieszyli do Wielkopolski na pomoc Władysławowi Laskonogiemu. Na wiecu w Gąsawie zostali napadnięci przez księcia wielkopolskiego Władysława Odonica i księcia Pomorza Gdańskiego, Świętopełka. W trakcie ucieczki w Marcinkowie książę Leszek został zabity.

Za zgodą możnych krakowskich, którzy otrzymali w Cieni przywilej, księciem krakowskim został w 1228 r. Władysław Laskonogi (1228-1231). Zaraz adoptował syna Leszka Białego, Bolesława Wstydliwego. Musiał jednak uciekać z kraju zwalczany w Małopolsce przez brata Leszka Białego, Konrada Mazowieckiego, a w Wielkopolsce przez Władysława Odonica. Na mocy testamentu przekazał prawa do Krakowa i Wielkopolski księciu Henrykowi Brodatemu, który przybył do Krakowa. Rozpoczęły się walki o Kraków. Henryk Brodaty opanował miasto, ale musiał zrzec się go na rzecz Konrada Mazowieckiego, władcy ziemi łęczycko-sieradzkiej. Po śmierci Władysława Laskonogiego w 1231 r. Henryk Brodaty i Konrad Mazowiecki ogłosili się książętami krakowskimi. Możni krakowscy zadecydowali o losach dzielnicy krakowskiej, oddając miasto w ręce księcia śląskiego.

Państwo Henryka I Brodatego (1232-1238) początkowo obejmowało: większość Śląska, Małopolskę, z racji opieki nad księciem Bolesławem Wstydliwym - Sandomierz, rządy opiekuńcze na Śląsku opolsko-raciborskim. W 1234 r. zdobył Wielkopolskę po Wartę, osadzając tam jako namiestnika syna, Henryka Pobożnego. Brodaty w porozumieniu z cesarzem podjął starania o koronę królewską dla syna. Był nieugięty wobec próbującego usamodzielnić się Kościoła. W 1238 r. zmarł. Henryk II Pobożny (1238-1241) objął władzę po ojcu. Jego państwo składało się z: Małopolski, Sandomierza, Śląska opolsko-raciborskiego, Wrocławia i większości Śląska, Wielkopolski z Gnieznem. Henryk II Pobożny podjął starania o koronę, ustępował jednak usamodzielniającemu się Kościołowi. W bitwie pod Legnicą w 1241 r., w czasie najazdu tatarskiego zginął. Państwo rozpadło się.

Zapamiętaj!

Monarchia Henryków śląskich była pierwszą próbą zjednoczenia ziem polskich po 1138 r.

W 2. poł. XIII w. kilku książąt piastowskich próbowało dokonać zjednoczenia. Rozpoczęło się to po śmierci księcia krakowskiego Bolesława IV Wstydliwego (1243-1279) i jego następcy Leszka Czarnego (1279-1288), wnuka Konrada Mazowieckiego. Część rycerstwa małopolskiego poparła księcia płockiego, Bolesława. Nie opanował on jednak Krakowa, ponieważ reszta rycerstwa z kasztelanem krakowskim Sułkiem oddała miasto księciu wrocławskiemu Henrykowi IV Probusowi (1288-1290). Rozpoczęły się walki o Kraków między księciem śląskim a księciem brzesko-kujawskim Władysławem Łokietkiem. Walki zakończyły się opanowaniem Krakowa przez Henryka IV Probusa a Sandomierza przez Władysława Łokietka. Henryk IV, jako najpotężniejszy książę polski, rozpoczął starania o koronę królewską, które przerwała śmierć w 1290 r. W testamencie, sporządzonym na kilka miesię cy przed śmiercią, przekazał swoje prawa do Krakowa księciu wielkopolskiemu Przemysłowi II Wielkopolskiemu (1290-1296).

Do panowania w Krakowie i Małopolsce zgłosił pretensje król czeski Wacław II Przemyślida (bezpodstawne pretensje do Krakowa opierał na prawie lennym - otrzymał inwestyturę od króla niemieckiego na Wrocław, Henryk IV złożył hołd lenny z Wrocławia, ale z tego tytułu Wacław II nie miał prawa do Krakowa). I tym razem zadecydowała wola rycerstwa krakowskiego, które poparło władcę czeskiego. Przemysł II ustąpił z Krakowa choć nigdy nie wyrzekł się pretensji. Wyrażało się to w tytulaturze, godle (z wielkopolskiego zmienił na herb ziemi krakowskiej - orzeł w koronie).

W 1291 r. Kraków został zajęty w imieniu Wacława II Przemyślidy (1291-1305), który zaczął tytułować się księciem krakowskim i sandomierskim. Król czeski zajął Sandomierz (1292) wypierając Władysława Łokietka i zmusił go w Sieradzu do złożenia sobie hołdu lennego.

Zapamiętaj!

Książę Przemysł II jako pan Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego w 1295 r. w Gnieźnie koronował się na króla Polski. Państwo objęło jedynie te dwie dzielnice. W 1296 r. został jednak zamordowany.

Łokietek zajął za zgodą możnych Pomorze i większość Wielkopolski, książę Henryk głogowski północno-zachodnie pogranicze Wielkopolski. W 1299 r., wobec twardych rządów Łokietka, rycerstwo wielkopolskie powołało na tron Wacława II.

Zapamiętaj!

W 1300 r. król czeski Wacław II Przemyślida w Gnieźnie koronował się na króla Polski. Jego państwo objęło: Małopolskę, Wielkopolskę, Pomorze Gdańskie, ziemię sandomierską, łęczycko-sieradzką, część Kujaw, część Śląska - opolsko-raciborski i wrocławski. Jego królestwo przetrwało do 1306 r. - śmierci następcy, Wacława III Przemyślidy.

Rozpoczęły się ponowne walki o zjednoczenie ziem polskich.

Królestwo WŁadysława Łokietka

Rządy czeskie w Polsce natrafiły na opór części społeczeństwa. W Wielkopolsce wybuchło powstanie antyczeskie. Na przełomie lat 1304 i 1305, korzystając z pomocy węgierskiej, na ziemie polskie powrócił Władysław Łokietek. Stało się to sygnałem do wybuchu ogólnopolskiego powstania. W 1305 r. zmarł król Czech i Polski, Wacław II. Władzę po nim objął jego syn Wacław III. W drodze do Krakowa w Ołomuńcu król Czech został zamordowany. Książę Władysław Łokietek rozpoczął jednoczenie ziem polskich. Początkowo opanował ziemię sandomierską, łęczycko-sieradzką i ojczyste Kujawy. Po śmierci Wacława III Łokietek zajął Kraków i Pomorze Gdańskie. Początkowo nie opanował Wielkopolski. Rządy przejął tam książę Henryk głogowski. Władysław Łokietek natrafił na duże trudności w procesie jednoczenia Polski:

Władysław Łokietek zjednoczył w swoich rękach Wielkopolskę, Małopolskę, ziemię łęczycko-sieradzką i Kujawy. Rozpoczął starania u papieża o zgodę na koronację królewską. W takim duchu została napisana specjalna petycja koronacyjna ze zjazdu w Sulejowie dostojników duchownych i świeckich w 1318 r. Dopiero zmiany na tronie niemieckim i papieskim pozwoliły Łokietkowi otrzymać wstępną zgodę na koronację.

Zapamiętaj!

20 stycznia 1320 r. w katedrze wawelskiej Władysław Łokietek został koronowany na króla Polski. Trwale zjednoczył ziemie polskie. Zakończył się okres rozbicia dzielnicowego, na trwałe została odnowiona godność królewska.

Łokietek nie pogodził się z utratą Pomorza. W walkach z Krzyżakami w latach 20. i 30., mimo że odnosił doraźne sukcesy, jednak stracił ziemię dobrzyńską (1329) i Kujawy (1332). Arbitraże papieskie nie przyniosły spodziewanego rozwiązania. Konsekwencją walk z Krzyżakami były nie tylko straty terytorialne, ale także zhołdowanie przez króla czeskiego Jana Luksemburskiego, wspierającego Krzyżaków, niektórych książąt mazowieckich i śląskich. Nadal wysuwał on pretensje do panowania w Polsce. Rozejm zawieszał działania zbrojne, a śmierć króla w 1333 r. przedłużała okres spokoju.

Państwo Kazimierza Wielkiego

Król Kazimierz Wielki (1333-1370) w polityce wewnętrznej zmierzał do integracji (zjednoczenia) państwa i wzmocnienia swojej władzy.

Wiele uwagi poświęcił rozwojowi gospodarczemu ziem polskich, uważając, że jest to warunek silnego zespolenia dzielnic. Wprowadził jednakowe obciążenia pieniężne i wojskowe dla całej ludności, jednakowe świadczenia na rzecz Kościoła, przeprowadził reformę monetarną (wartość osłabił - psucie monety), nakazał używania wyłącznie monet polskich przy rozliczeniach (w myśl zasady „jedna moneta w jednym królestwie”), nadał liczne przywileje handlowe i lokacyjne dla miast - 27 z nich otoczył murami.

Król utrzymał urzędy namiestnicze starostów, którzy byli od niego zależni, sprawowali w imieniu władcy władzę w ziemiach i województwach. Ograniczył znaczenie dawnych urzędników dzielnicowych - stali się teraz urzędnikami ziemskimi. Duże znaczenie miało powołanie Rady Królewskiej, która miała charakter ponaddzielnicowy, składała się z dostojników dzielnicowych i urzędników centralnych - podskarbi, podkanclerzy królestwa, dostojnicy kościelni, a także inne osoby wyznaczone przez króla.

Król Kazimierz, doceniając konieczność zbudowania silnych podstaw materialnych swojej władzy, w celu wzmocnienia i centralizacji władzy królewskiej - stworzył podstawy skarbu królewskiego, państwowego opartego na dochodach z ceł, stałych podatków, produkcji soli w żupach bocheńsko-wielickich i ruskich. Dbał także o wzrost dochodów z rozległych dóbr ziemskich. W tym celu powołał specjalne trybunały rewindykacyjne, które odbierały szlachcie i instytucjom kościelnym bezprawnie zagarnięte przez nich ziemie. Zniósł podatek poradlny, a w jego miejsce wprowadził stały podatek w dobrach świeckich i duchownych płacony co roku. Król zatrzymywał też wiele pieniędzy w skarbie, nie wysyłając do Awinionu dziesięciny papieskiej i świętopietrza.

Kazimierz Wielki zajął się sferą prawną. W myśl zasady „jedno prawo w jednym królestwie” częściowo zunifikował (ujednolicił) prawo: po 1357 r. zostało spisane prawo zwyczajowe dla Wielkopolski - statut piotrkowski, a później dla Małopolski - statut wiślicki. W 1356 r. na Wawelu król ustanowił Sąd Najwyższy Prawa Niemieckiego na Zamku Krakowskim, który był najwyższą instancją sądowniczą dla miast polskich lokowanych na prawie niemieckim.

Choć mówi się o państwie Kazimierza Wielkiego jako o monarchii stanowej, to jednak król dbał o umocnienie swojej władzy i wprowadzał rządy centralistyczne. Rzadko zwoływał wiece międzydzielnicowe (późniejsze sejmiki generalne i sejm walny), zjazdy dzielnicowe, na które przybywała także szlachta a nawet przedstawiciele miast i chłopów - odgrywały jeszcze drugoplanową rolę. Stany posiadały własne sądownictwo, sąd królewski sądził w sprawach zdrady, obrazy majestatu, rozpa trywał skargi na urzędników, sprawy dotyczące majątków i dochodów królewskich, spory między stanami, interpretował zakres i treść przywilejów stanowych,

Zapamiętaj!

Władza królewska Kazimierza była rozległa. Był zwierzchnikiem administracji, dysponował rozdawnictwem królewszczyzn (dóbr królewskich), był nadal najwyższym sędzią i źródłem prawa. Władzę Kazimierza Wielkiego wzmacniało dziedziczne prawo i przejęcie władzy po śmierci ojca, króla Władysława.

Za panowania Kazimierza Wielkiego upowszechniło się określenie Korona Królestwa Polskiego (Corona Regni Poloniae). Był to wyraz istnienia modelu monarchii stanowej:

System militarny państwa opierał się na pospolitym ruszeniu szlachty. Był to obowiązek rycerza posiadającego ziemię na prawie rycerskim do służby wojskowej w kraju na wezwanie władcy. Służba poza granicami była płatna, król musiał pokryć także straty i wykupić rycerza z niewoli. Za Kazimierza Wielkiego sołtysi i wójtowie (wsie i miasta lokowane na prawie niemieckim) zostali objęci obowiązkiem służby wojskowej na wezwanie władcy. Chłopi byli zobowiązani do walki w przypadku najazdu wroga na państwo. Chłopi z dóbr królewskich służyli w piechocie i jako łucznicy. Mieszczanie mieli obowiązek budowy i obrony murów miejskich. Za panowania Kazimierza ruszyła budowa ok. 50 zamków obronnych, które wzmocniły system obronny państwa.

Kazimierz Wielki, obejmując tron w 1333 r., musiał rozwiązać wiele problemów w kontaktach z sąsiadami.

Jako najważniejsze zadanie król stawiał sobie rozerwanie sojuszu luksembursko-krzyżackiego, które nastąpiło w 1335 r. na zjeździe monarchów w Wyszehradzie. Przy pośrednictwie króla Węgier, Karola Roberta, Kazimierz Wielki wykupił od Luksemburgów roszczenia do Krakowa za kwotę 20 tys. kop groszy praskich. Problem krzyżacki został rozwiązany oddzielnie.

Nowy kierunek w polityce zagranicznej to Ruś Halicko-Włodzimierska. W 1340 r. zmarł książę Rusi Halicko-Włodzimierskiej Jerzy II. Zgodnie z testamentem ustanowił swoim spadkobiercą króla Kazimierza - król polski przy pomocy węgierskiej podjął wyprawę na wschód. W wyniku trwających dwadzieścia sześć lat (do 1366 r.) wypraw została zajęta Ruś Halicka z Haliczem i Lwowem, część Rusi Wło dzimierskiej. Resztę ziem zajęli Litwini. Na Podolu król ustanowił namiestników jako swoich lenników. Pretensje Węgrów do Rusi Halickiej unormował układ z 1350 r. między Kazimierzem a Karolem Robertem Andegaweńskim. W przypadku objęcia tronu polskiego przez Andegawena (wcześniejsze układy dynastyczne) Ruś miała pozostać przy Polsce, w przypadku objęcia tronu polskiego przez potomka męskiego Kazimierza, Węgrzy mogli odkupić Ruś Halicką za 100 tys. florenów.

Król nie zaniedbywał terenów polskich będących poza granicami królestwa. Czynił starania o odzyskanie Śląska od władców czeskich z dynastii Luksemburgów. Utrzymywał ścisłe kontakty z niezależnymi książętami śląskimi np. Bolkiem jaworsko-świdnickim. Po ułożeniu stosunków z Krzyżakami (1343, pokój w Kaliszu), Kazimierz w 1345 r. rozpoczął wojnę z Czechami o Śląsk. Przebieg działań nie był korzystny dla króla polskiego i rozpoczęły się rozmowy pokojowe. Zakończyły się podpisaniem w 1348 r. pokoju w Namysłowie. Król polski wycofał się z wojny nie ponosząc strat terytorialnych, biskupstwo wrocławskie pozostało pod zwierzchnictwem arcybiskupa gnieźnieńskiego. Król Czech Karol IV Luksemburski formalnie wcielił Śląsk do Korony Czeskiej.

Polska w XIV wieku

W 1351 r. Kazimierz zajął płocką część Mazowsza. Udało mu się także wymóc na Karolu IV czeskim zrzeczenie się praw lennych do reszty Mazowsza. Zacieśnił kontakty z władcami Pomorza Zachodniego. Potwierdzeniem było małżeństwo córki Elżbiety z księciem wołogoskim Bogusławem V (1343 r.). Zawarcie przymierza z Danią w 1350 r., przyłączenie do Polski Drahima i Czaplinka (1364), zhołdowanie rycerzy niemieckich von Osten na Santoku i Drezdenku (1365) było wymierzone przeciw Krzyżakom i Brandenburczykom.

Zapamiętaj!

Oznaką wzrostu znaczenia i potęgi Polski w Europie Środkowej był kongres krakowski w 1364 r. zakończony słynną ucztą u Wierzynka.

Unie Polski z Litwą

Koniec XIV w. przyniósł zawarcie związku polsko-litewskiego. Przez ponad 150 lat istnienia unii personalnej polsko-litewskiej związek przechodził różne okresy - zbliżenie, zacieśnienie, rozluźnienie aż do zerwania włącznie. Źródeł tego należy szukać w dążeniach Litwinów do zachowania całkowitej suwerenności i odrębności prawno-ustrojowej (wielki książę Witold). Z kolei dążenia polskie szły w innym kierunku - inkorporowania ziem Litwy do Korony, zdobycia wielkich ziem litewskich, które można by było zająć, zagospodarować i osiągnąć wielkie zyski.

Rok - unia - władca Postanowienia - konsekwencje
1385, krewska (Krewo, Litwa)
w. ks. lit. Jagiełło, dokument stwarzał warunki unii personalnej) Kraków 1386 małżeństwo z Jadwigą i koronacja
Chrzest katolicki i akcja chrystianizacji Litwy, przyłączenie (applicare) Litwy do Korony, przywrócenie utraconych ziem Koronie, zapłata Wilhelmowi za zerwane zaręczyny z Jadwigą, uwolnienie jeńców polskich, przeniesienie skarbca wielkoksiążęcego do Krakowa.
1401, wileńsko-radomska
Władysław Jagiełło, książę Witold
Po faktycznym zerwaniu unii przez Witolda (1398, obwołany wielkim księciem) i pokonaniu wojsk litewskich nad Worsklą w walkach z Tatarami (1399) konieczność zbliżenia – Witold dożywotnim wielkim księciem litewskim, (Jagiełło jako supremus dux – książę najwyższy).
1413, horodelska (Horodło)
jw.
Zachowana odrębność Litwy – wielki książę ustanawiany przez króla za radą panów litewskich i koronnych, wspólne zjazdy litewsko-polskie rozstrzygają o wspólnych sprawach, 47 rodzin polskich przypuściło do swoich herbów litewskie rodziny bojarów katolickich, utworzenie na Litwie urzędów na wzór polski, przywileje dla katolickich bojarów litewskich.
1432-1434 grodzieńska Po śmierci Witolda (1430) doszło do walk o władzę między Świdrygiełłą a Zygmuntem Korybutowiczem, który uzyskał poparcie polskie za cenę nowej unii – po śmierci Zygmunta Litwa powróci do Jagiełły i jego synów, wyrzekł się starań o koronę dla Litwy, wspólny wybór w. ks. przez panów litewskich i koronnych.
1440-1447, Kazimierz Jagiellończyk Wyjazd na Litwę księcia Kazimierza (młodszego brata króla Władysława Warneńczyka) jako namiestnika – jego wybór na wielkiego księcia przez panów litewskich – formalne zerwanie unii.
1447, do 1569 Objęcie tronu polskiego przez księcia Kazimierza Jagiellończyka – dba o zachowanie samodzielności Litwy i odrębności ustrojowej od Korony, odnowienie unii personalnej – każdorazowy wybór na tron polski władców litewskich.
1492, Jan Olbracht Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka osobny wybór Jana Olbrachta na króla, a Aleksandra na w. ks. litewskiego – formalne zerwanie unii.
1501, piotrkowsko-mielnicka
Aleksander
Klęska wojsk litewskich w bitwie z Moskwą w 1500 r. pod Wiedroszą – argument za zacieśnieniem unii – wspólny i wspólnie wybierany władca dla Litwy i Korony, wspólny sejm i pomoc wojskowa; dokument nie wszedł w życie (Litwini nie potwierdzili).
1 lipca 1569, lubelska
Zygmunt August
Ruch egzekucyjny szlachty w Koronie stawiał sobie za cel faktyczne połączenie państw, lata 60-te to reformy administracyjne i ustrojowe na Litwie (1566 – sejmiki powiatowe, sądy ziemskie, województwa), zbliżenie ustrojowe z Koroną; mimo weta części bojarów litewskich w Lublinie, na wspólnym sejmie, uchwalono unię realną (rzeczywistą) – Zygmunt August (dziedziczny władca Litwy) przelał prawa na Koronę, inkorporował do Korony: Wołyń, Bracławszczyznę, Kijowszczyznę i Podlasie, połączenie państw na zasadzie równości – państwo federacyjne – wspólny władca, wspólny wybór, wspólna polityka zagraniczna, wspólny parlament, oddzielne urzędy, kancelarie, administracja, skarb i wojsko – Rzeczpospolita Obojga Narodów.

Wojny polsko-krzyżackie

Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków w 1226 r. Nadał im tereny w ziemi chełmińskiej, które nie były ich własnością, miały stanowić jedynie zaplecze do walki z Prusami. Krzyżacy rozpoczęli akcję zbrojną, prowadząc wypady w dół Wisły i na wschód. Rozwinęli szeroką akcję zmierzającą do zbudowania własnego państwa zakonnego w Prusach. Wykorzystując sfałszowany przez siebie dokument (tzw. falsyfikat kruszwicki) zwrócili się do papieża z prośbą o nadanie inwestytury papieskiej na zdobywane tereny Prus. Papież zgodził się i w 1234 r. wielki mistrz zakonu krzyżackiego został lennikiem papieskim z Prus. Krzyżacy wzrośli w siłę wchłaniając Zakon Braci Dobrzyńskich i łącząc się w 1237 r. z Zakonem Kawalerów Mieczowych w Inflantach. Do 1283 r. Krzyżacy podbili ziemie Prusów i zbudowali państwo zakonne na tych terenach.

Władze zakonne przejawiały tendencje zaborcze prowadząc walki na Żmudzi, walcząc z księstwami ruskimi nad Bałtykiem. Sąsiedztwo krzyżackie było coraz bardziej uciążliwe dla ziem polskich. W 1308 r. margrabiowie brandenburscy, powołując się na fikcyjne prawa do Pomorza Gdańskiego, zaatakowali miasto i zamek. Nieliczni rycerze polscy z kasztelanem Boguszą nie byli w stanie skutecznie walczyć. Książę Władysław Łokietek zwrócił się z prośbą do Krzyżaków o usunięcie Brandenburczyków. Krzyżacy w 1308 r. sami zaatakowali Gdańsk, zajęli miasto, a w 1309 opanowali całe Pomorze Gdańskie. Łokietek nie był w stanie odebrać tej dzielnicy. Wielki mistrz Zakonu przeniósł swoją siedzibę z Wenecji do nowo powstałej w Malborku na Pomorzu.

W czasie pobytu delegacji polskiej w Awinionie została złożona skarga na Krzyżaków. Papież powołał trybunał, który obradował w Inowrocławiu i Brześciu. W myśl postanowienia Krzyżacy mieli zwrócić Pomorze i zapłacić odszkodowanie. Był to niewątpliwie sukces dyplomacji Łokietka, choć postanowienia nie zostały zrealizowane. W takiej sytuacji rozpoczęły się działania zbrojne. Polacy korzystali z pomocy litewskiej (sojusz i małżeństwo księcia Kazimierza z córką Gedymina, Aldoną-Anną, 1325). Ruszyła wyprawa polsko-litewska na Mazowsze płockie i Brandenburgię, będące w sojuszu z Krzyżakami - doraźne sukcesy polskie. Nowe niebezpieczeństwo, to sojusz króla czeskiego Jana Luksemburskiego, Krzyżaków i niektórych książąt śląskich. Walki w latach 1327-1329 przyniosły porażki polskie - najazd krzyżacko-luksemburski na ziemię dobrzyńską, zhołdowanie przez Jana Luksemburskiego książąt Górnego Śląska, księcia Płocka Wańki, wielkie zniszczenia. Kolejny najazd krzyżacko-luksemburski w 1331 r. doszedł w pochodzie łupieżczym aż pod Sieradz, Kalisz i Środę Wielkopolską. Przegranej polskiej nie zmieniło zwycięstwo polskie nad częścią sił krzyżackich (Płowce, 1331), a kampania 1332 r. przesądziła o zajęciu przez Krzyżaków Kujaw. W trakcie wyprawy król Jan Luksemburski zhołdował wszystkich książąt Śląska i Mazowsza. Rozejm z 1332 r. był przedłużany przez króla Kazimierza Wielkiego.

Nowy władca polski próbował na drodze pokojowej rozstrzygnąć spór z Krzyżakami. W 1335 r. w Wyszehradzie za pośrednictwem królów Karola Roberta węgierskiego i Jana czeskiego - Krzyżacy mieli zwrócić ziemię dobrzyńską i Kujawy. W 1337 r. zwrócili jedynie Kujawy inowrocławskie. W 1339 r. w Warszawie rozpoczął się proces polsko-krzyżacki (sędziowie: legat papieski Galhard de Calceribus, Piotr syn Gerwazego), który postanowił, że Krzyżacy mieli zwrócić Pomorze Gdańskie, Kujawy, ziemię chełmińską i dobrzyńską, zapłacić odszkodowanie i pokryć koszty procesu. Był to wielki sukces dyplomatyczny Kazimierza Wielkiego.

Zapamiętaj!

W 1343 r. w Kaliszu (w wyniku zaangażowania polskiego na Rusi) został podpisany „pokój wieczysty” polsko-krzyżacki. Kazimierz odzyskał Kujawy i ziemię dobrzyńską. Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska pozostały w rękach Zakonu jako „wieczysta jałmużna króla polskiego”. Takie sformułowanie dawało formalny tytuł zwierzchności króla polskiego nad Pomorzem.

Koniec panowania króla Kazimierza przynosi podjęcie przygotowań do wojny z Krzyżakami: sojusz zawarty z Danią i z książętami zachodniopomorskimi, zajęcie te renów na północy, zhołdowanie panów niemieckich von Osten na Drezdenku i Santoku. Jednak śmierć króla zniweczyła akcję.

Okres unii polsko-węgierskiej (1370-1384) nie przynosi działań zbrojnych polsko-krzyżackich. Podobnie pierwsze lata panowania Władysława Jagiełły, który zawarł małżeństwo z Jadwigą, rzeczniczką polityki pokojowej wobec Zakonu. Po śmierci Jadwigi (1399) wzrosło napięcie w stosunkach polsko-krzyżackich. Doprowadziło to do wznowienia walk w XV w.

Wobec zagrożenia Litwy ze strony Krzyżaków w 1401 r. odnowiono unię polsko-litewską (wileńsko-radomska), a w 1404 r. podpisany został pokój z Krzyżakami w Raciążu (Polska wykupiła ziemię dobrzyńską). Nie usunęło to innych przyczyn narastania konfliktu: walki na Żmudzi (w rękach Zakonu), zainteresowanie polskie ważnym grodem Drezdenkiem, ekspansja krzyżacka na tereny Nowej Marchii (1402), agresywna polityka nowego wielkiego mistrza Ulryka von Jungingena (1409). Bezpośrednia przyczyna wojny to wybuch powstania antykrzyżackiego na Żmudzi, wspartego przez wielkiego księcia Witolda i nieformalnie króla Władysława Jagiełłę. Wielka wojna z Zakonem 1409-1411 została poprzedzona stronniczym arbitrażem króla Wacława Luksemburskiego.

Zapamiętaj!

Momentem kulminacyjnym wojny było zwycięstwo oddziałów polsko-litewsko-ruskich, wspieranych przez oddziały tatarskie i czeskie, nad krzyżackimi 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem (Tannenbergiem).

Próba zdobycia Malborka zakończyła się niepowodzeniem. Pokój podpisany w Toruniu (1411) oddawał Polsce ziemię dobrzyńską, Żmudź pozostała przy Witoldzie jako jego dożywocie. Kolejne starcia na przełomie lat 1413 i 1414 nie przyniosły zakończenia sporów. Próbowano je rozstrzygnąć na drodze pokojowej na soborze w Konstancji (1414-1418). Dysputy między delegacją polską (arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba, rektor Akademii Krakowskiej Paweł Włodkowic) z reprezentantem krzyżackim, dominikaninem Janem Falkenbergiem, nie przyniosły rezultatu (przyjęta motywacja Włodkowica - O władzy papieża i cesarza wobec niewiernych - prawo pogan do posiadania własnego państwa). Arbitraż w 1420 r. króla Zygmunta Luksemburskiego nie przyniósł zakończenia sporu, ale jego wznowienie.

Wojna 1421-1422 (Brandenburgia po stronie polskiej, Zygmunt Luksemburski nie wspiera Krzyżaków) ponownie nie przyniosła jednoznacznego rozstrzygnięcia militarnego. Pokój na jeziorze Melno (IX 1422) przyniósł drobne korekty graniczne na korzyść Polski, Żmudź pozostała na stałe przy Witoldzie.

Kryzys społeczny, gospodarczy i polityczny w państwie krzyżackim narastał. Terror władz zakonu krzyżackiego wobec ludności pruskiej i szlachty ziem zakonnych doprowadził do zawiązania się opozycji przeciwko panowaniu krzyżackiemu w Prusach i na Pomorzu Gdańskim. W 1397 r. rycerstwo ziemi chełmińskiej zawiązało tajny Związek Jaszczurczy (cel: przyłączenie ziem zakonnych do Polski), a w 1440 r. mieszczaństwo miast pruskich i pomorskich utworzyło Związek Pruski, który decyzją papieża i cesarza został obłożony klątwą, członkowie skazani na śmierć. Ci jednak udali się do Polski, szukając wsparcia i pomocy u króla Kazimierza Jagiellończyka. W 1454 r. członkowie władz Związku Pruskiego zwrócili się do króla polskiego z prośbą o przyłączenie Prus i Pomorza Gdańskiego do Polski. Wybuchło powstanie antykrzyżackie. Król Kazimierz, powołując się na postanowienia wieczystego pokoju w Kaliszu z 1343 r., inkorporował Prusy do Polski.

Rozpoczęta wojna trzynastoletnia 1454-1466 wykazała, że polska formacja wojskowa - pospolite ruszenie rycerskie - nie jest zdolna stawiać skutecznego oporu dobrze wyćwiczonym i opłacanym wojskom zaciężnym (przegrana pod Chojnicami w 1454 r.). Walki prowadzone w czasie wojny były wielkim wysiłkiem finansowym przede wszystkim miast pruskich: Gdańska, Torunia, a także króla. Dzięki flotom Gdańska i Elbląga została pokonana flotylla duńska wspierająca Krzyżaków (koło Bornholmu, 1456 r.). Przejściowo udało się Polakom opanować Malbork, ale w trakcie działań zbrojnych ponownie został zajęty przez wojska krzyżackie. Zwycięstwo zaciężnych wojsk polskich dowodzonych przez podkomorzego sandomierskiego Piotra Duninaw 1462 r. koło Święcina nad Jeziorem Żarnowieckim przechyliło szalę walk na stronę polską. Użycie żołnierzy najemnych i pokonanie floty krzyżackiej na Zalewie Wiślanym przez floty Gdańska i Elbląga w 1463 r. wpłynęło zdecydowanie na ostateczny wynik wojny.

Zapamiętaj!

W 1466 r. w Toruniu został podpisany pokój polsko-krzyżacki. Polska odzyskała: Pomorze Gdańskie, ziemie chełmińską i michałowską, ziemie biskupstwa warmińskiego jako tzw. dominium warmińskie, Malbork i Elbląg. Zakon krzyżacki: stał się lennem Polski, każdy wielki mistrz Zakonu miał składać hołd lenny i służyć radą i pomocą zbrojną, siedziba władz zakonnych została przeniesiona z Malborka do Królewca (KÖnigsberg).

Pomorze Gdańskie i zakon krzyżacki w Prusach po 1466 roku

Początkowo wielcy mistrzowie składali hołd lenny królom polskim, służyli wojskiem. Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać już pod koniec XV w. Postanowienia pokoju toruńskiego nie były przestrzegane, a wielcy mistrzowie zaczęli prowadzić samodzielną politykę, mając poparcie zarówno cesarza jak i papieża. Do zaognienia stosunków polsko-krzyżackich doszło po wyborze w 1511 r. na wielkiego mistrza margrabiego Ansbach, Albrechta Hohenzollerna, siostrzeńca króla Zygmunta I Starego. Nowy wielki mistrz, licząc na związki rodzinne i pomoc wielkiego księcia moskiewskiego Wasyla III, zażądał od króla polskiego zwrotu ziem Pomorza Gdańskiego. Mając pomoc finansową ze strony Moskwy rozpoczął przygotowania do wojny.

W 1519 r. atakiem polskim rozpoczęła się ostatnia wojna z Zakonem. Walki toczyły się ze zmiennym szczęściem. Zakon korzystał z pomocy najemników niemieckich. W 1521 r. zaoferował się z mediacją cesarz Karol V Habsburg. Zawieszenie broni było nietrwałe, ale ani jedna, ani druga strona nie chciała podjąć bardziej zdecydowanych działań. Reformacja w Rzeszy i brak możliwości otrzymywania pomocy ze strony książąt niemieckich skłoniły wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna do rozmów pokojowych z królem Zygmuntem I Starym.

Zapamiętaj!

Po długich rokowaniach został podpisany w 1525 r. pokój krakowski (8 kwietnia) i złożony przez Albrechta Hohenzollerna i jego braci hołd lenny królowi polskiemu (10 kwietnia, Rynek krakowski).

Albrecht Hohenzollern:

Układ ostatecznie likwidował państwo zakonne w Prusach.

Pozycja naszego kraju nad Bałtykiem uległa wzmocnieniu, można było mieć nadzieję, że w przyszłości po wymarciu potomków Albrechta Prusy Książęce, bo tak zaczęto nazywać księstwo pruskie w przeciwieństwie do Prus Królewskich, czyli Pomorza Gdańskiego, zostaną bezpośrednio włączone do Polski.

Przywileje szlacheckie

Rok nadania - nazwa - władca Postanowienia
1180, zjazd w Łęczycy, Kazimierz Sprawiedliwy Władca zrzekł się prawa do dóbr osobistych po zmarłych biskupach (ius spolii), ograniczył korzystanie przez urzędników książęcych ze świadczeń w dobrach kościelnych w czasie podróży.
1210, borzykowski, 1215 – potwierdzenie; Leszek Biały, Konrad Mazowiecki, Kazimierz Opolski, Władysław Odonic Potwierdzenie wcześniejszych immunitetów skarbowych dla dóbr kościelnych w dzielnicach wymienionych książąt.
1228, przywilej w Cieni, Władysław Laskonogi Na wiecu z panami krakowskimi, w zamian za uznanie go księciem krakowskim, przyrzekł poparcie i dochowanie wszystkich praw nadanych wcześniej panom krakowskim – pierwszy ogólnostanowy przywilej dla rycerstwa.
1290, Wrocław, Henryk IV Probus Nadanie biskupowi wrocławskiemu dla dóbr nysko-otmuchowskich pełnego prawa książęcego – pełny immunitet.
1291, lutomyski (Lutomyśl), Wacław II Przemyślida Szeroki przywilej dla rycerstwa krakowskiego (uznanie go księciem). Przyznanie monopolu sprawowania urzędów przez rycerstwo miejscowe, potwierdzenie wcześniejszych nadań i przywilejów, zobowiązanie do nienakładania nowych podatków, zapłata żołdu wg zwyczaju, utworzenie nowego urzędu namiestniczego starosty (nie dotyczyły go postanowienia o urzędach).

Od monarchii patrymonialnej do stanowej

W okresie od X do XII w. w Polsce, podobnie jak w Europie Zachodniej, dominował model monarchii patrymonialnej. Jednak wobec słabnięcia władzy centralnej, wzrostu znaczenia możnych duchownych i świeckich, władcy, szczególnie w okresie rozbicia dzielnicowego, nadawali liczne przywileje. Nadawane licznieimmunitety z jednej strony ograniczały zakres władzy centralnej, z drugiej rozszerzały władzę stanów uprzywilejowanych - duchowieństwa i rycerstwa-szlachty. Immunitety doprowadziły do przejścia od monarchii patrymonialnej (X-XIII w.) do monarchii stanowej (XIII-XV w.) i powstania w konsekwencji reprezentacji stanów uprzywilejowanych - parlamentaryzmu, który został już ukształtowany w swoich głównych ramach w XV w. Kolejnym etapem ewolucji ustrojowej naszego państwa było powstanie Rzeczypospolitej szlacheckiej z ugruntowaną w XVI w. demokracją szlachecką.

Immunitety nadawane przez władców faworyzowały dwa stany uprzywilejowane w sferze polityki, gospodarki i spraw społecznych. Stany nieuprzywilejowane: mieszczaństwo i chłopi tracili stopniowo prawa polityczne, gospodarcze i społeczne. Ostatecznie przełom XV i XVI w. przynosi przypisanie chłopów do ziemi i zakaz posiadania przez mieszczan ziemi oraz piastowania urzędów zastrzeżonych dla szlachty. W 2. poł. XI w. od czasów Kazimierza Odnowiciela (1034-1058) ziemia była nadawana przez władców tzw. prawem rycerskim - ziemia z tytułem uczestniczenia w wyprawach zbrojnych na wezwanie władcy. Z czasem ziemia ta stała się dziedziczna. Kolejne przywileje dla tworzącego się rycerstwa pozwoliły właścicielowi ziemi na płacenie tzw. dziesięciny swobodnej (rycerz wybiera dowolnie instytucję kościelną, której płaci dziesięcinę), pobieranie wynagrodzenia za pełnioną służbę, zróżnicowanie prawne wobec innych członków stanów (główszczyzna - kara za zabicie i nawiązka - kara za zranienie). Rozbicie dzielnicowe zwiększyło liczbę immunitetów wydawanych początkowo dla pojedynczych osób czy instytucji, ale z czasem dla całych grup.

Wielką i samodzielną siłę przedstawiał na ziemiach polskich Kościół, który otrzymywał liczne nadania ziemskie od władców i osób fizycznych. Od początku XIII w. (reformy arcybiskupa Henryka Kietlicza) duchowni posiadali własne sądownictwo sprawowane wg prawa kanonicznego. Rządy króla Kazimierza Wielkiego były próbą wzmocnienia władzy królewskiej (trybunały restytucyjne, nałożenie podatków, ograniczenie znaczenia wieców dzielnicowych), ale jednocześnie, wobec braku dziedzica, przyniosły wzrost znaczenia rycerstwa, które w zamian za uznanie następstwa Andegaweńskiego wywierało naciski na króla Węgier w celu potwierdzenia dawnych i nadania nowych przywilejów. Rządy andegaweńskie w Polsce przyniosły osłabienie władzy centralnej - targi króla z rycerstwem i Kościołem o uznanie następstwa tronu polskiego dla jednej z córek.

Zapamiętaj!

Okres panowania Władysława Jagiełły i jego następców, wobec faktu przejścia tronu z dziedzicznego w elekcyjny, jest czasem szczególnie licznych przywilejów stanowych, które znacznie ograniczyły władzę królewską. Były punktem wyjścia do kształtowania się modelu monarchii stanowej (współrządy króla, duchowieństwa i rycerstwa) i powstania parlamentaryzmu.

Przywileje w XIV-XV wieku

Rok - nazwa - władca Postanowienia
ok. 1347–1352 (1362?) statuty: piotrkowski, wiślicki, Kazimierz Wielki Spisanie prawa zwyczajowego osobno dla Wielkopolski i reszty ziem królestwa – powstanie sądownictwa ziemskiego dla rycerstwa, zróżnicowanie społeczne – zróżnicowana wysokość kary za zabicie szlachcica i chłopa, zamykanie się stanów – nagana i wywód szlachectwa, potwierdzenie służby wojskowej szlachty w chorągwiach.
1355, Buda na Węgrzech, Ludwik Andegaweński Zobowiązanie króla: po objęciu tronu polskiego zniesie podatki z wyjątkiem starych, zwyczajowych, skasuje obowiązek stacji w dobrach rycerskich (bezpłatnego korzystania przez króla i jego urzędników z gościny u rycerza w drodze).
1374, koszycki (Koszyce), Ludwik Andegaweński Zniesienie podatków, podatek poradlny obniżony z 11 do 2 gr. z łana kmiecego (w 1381 r. podobny przywilej dla duchowieństwa – w dobrach klasztornych do 4 gr. z łana kmiecego), zachowanie jedności terytorium państwa, wyłączność obejmowania urzędów przez rycerstwo polskie, szlachcic ma otrzymać zapłatę za wyprawy poza granice kraju, potwierdzenie wszystkich wcześniejszych przywilejów.
Przywileje nadane przez Władysława Jagiełłę
1386 krakowski, 1388 piotrkowski
Potwierdzenie przez Jagiełłę dotychczasowych przywilejów dla rycerstwa.
1422 czerwiński (Czerwińsk) W czasie wyprawy na wojnę z zakonem krzyżackim – nietykalność dóbr rycerskich bez wyroku sądowego, zakaz bicia monety przez króla bez zgody możnych, sprawowanie sądów według prawa pisanego (statutów Kazimierza Wielkiego), zakaz obejmowania przez szlachtę urzędu sędziego i starosty w tej samej ziemi.
1423 warcki (Warka w Sieradzkiem) Ograniczenie władzy sądowniczej starostów do tzw. 4 artykułów starościńskich – gwałt, rozbój na drodze publicznej, podpalenie, najście domu; prawo ustalania cen i miar w miastach przekazane wojewodom – tzw. taksy wojewodzińskie; szlachta otrzymała prawo wykupu sołectw, czyli m.in. sprawowania sądów nad ludnością wsi, część czynszów, najlepsze grunty we wsi.
1430, 1433, jedlneńsko-krakowski (Jedlna) Za zgodę szlachty na objęcie tronu polskiego przez jednego z synów Władysława Jagiełły – potwierdzenie dotychczasowych przywilejów, król nie mógł uwięzić szlachcica bez wyroku sądowego (neminem captivabimus sine iure victum); tylko szlachta osiadła w danej ziemi mogła pełnić urzędy w tej ziemi; utworzono urząd podkomorzego, który rozgraniczał dobra szlacheckie od królewskich; król potwierdził przywileje i nadania dla duchowieństwa; bezpłatna i obowiązkowa obrona granic przez szlachcica, zakaz obiecywania przez króla urzędów i posad.
1454 Cerekwica, Nieszawa, Kazimierz Jagiellończyk
1493 piotrkowski, Jan Olbracht Oddzielne obrady przedstawicieli średniej szlachty – izby poselskiej i magnaterii – senatu – tradycyjny początek sejmu walnego (parlamentu).
1496 piotrkowski, Jan Olbracht Ograniczenie w stosunku do chłopów – możliwość wyjścia ze wsi jednego chłopa w ciągu roku, zaostrzenie kar za zbiegostwo (początek przypisania chłopa do ziemi), zakaz dla mieszczan posiadania i nabywania dóbr ziemskich (1543 obowiązek sprzedaży przez mieszczan dóbr ziemskich).

Polityka zagraniczna polski w XV wieku

Polska dyplomacja w XV w. prowadziła szeroką akcję dyplomatyczną we wszystkich kierunkach. Jednym z podstawowych problemów były ciągłe konflikty z państwem krzyżackim. Inny kierunek to wschód i, na razie ograniczone ale rozwijające się, kontakty polityczne i wojenne z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Pojawił się także nowy problem - turecko-tatarski. Jagiellonowie podjęli także ekspansję dynastyczną na kraje sąsiednie. Rywalizowali z inną, coraz potężniejszą dynastią - Habsburgami.

Polityka dynastyczna Jagiellonów w XV i XVI wieku

W pierwszej połowie XV w. Jagiellonowie podjęli próby opanowania tronów Czech i Węgier. Władysław Jagiełło nie przyjął ofiarowanej mu przez husytów korony czeskiej. Jego syn i następca w Polsce i na Litwie Władysław Warneńczyk (1434-1444) w 1440 r. został wybrany przez Węgrów na króla. Związek polsko-węgierski (unia personalna) istniał do 1444 r. W bitwie pod Warną król Władysław zginął.

Po śmierci w 1457 r. króla Czech i Węgier Władysława Habsburga Pogrobowca w obu państwach zostali wybrani królowie narodowi: w Czechach król husycki Jerzy z Podiebradu, na Węgrzech Maciej Korwin. Król polski Kazimierz Jagiellończyk, żonaty z siostrą Władysława Pogrobowca, Elżbietą Rakuszanką, powołując się na prawo dynastyczne Habsburgów, zgłosił pretensje do obu tronów. Wobec trwającej wojny z Krzyżakami, trudności w polityce wewnętrznej, król polski poszedł na kompromis z królem czeskim. W zamian za poparcie atakowanego Jerzego z Podiebradu, w 1468 r. król czeski uznał syna Kazimierza Jagiellończyka, Władysława, swoim następcą w Czechach. Potwierdziła to następnie elekcja szlachty czeskiej po śmierci Jerzego z Podiebradu (1471 r.). Jagiellonowie rozszerzyli swoje władztwo na Czechy. Z pretensjami do tronu czeskiego wystąpił król Węgier, Maciej Korwin. Wojna, która wybuchła, zakończyła się w 1479 r. pokojem w Ołomuńcu - Morawy, Śląsk i Łużyce przypadły jako dożywocie Maciejowi Korwinowi.

Po śmierci króla Macieja Korwina w 1490 r. Kazimierz Jagiellończyk podjął kolejną próbę opanowania tronu węgierskiego dla swojego młodszego syna, Jana Olbrachta. Jednocześnie o tron węgierski rozpoczął starania Władysław Jagiellończyk, król czeski, brat Olbrachta. W starciu zbrojnym zwyciężył król Czech, który koronował się na króla Węgier, jednocząc w swoich rękach dwa państwa.

Pokonany Jan Olbracht powrócił do Polski. Tymczasem w 1492 r. zmarł ojciec Kazimierz Jagiellończyk. Tron polski objął Jan Olbracht (1492-1501).

Zapamiętaj!

Na przełomie XV i XVI w. władztwo jagiellońskie obejmowało państwa: Koronę (Polskę), Litwę, Czechy, Węgry. Rozciągało się na północy od Morza Bałtyckiego, na wschodzie od ziem ruskich, na południu do Morza Czarnego i Adriatyckiego, na zachodzie do rzek Odry, Nysy Łużyckiej i środkowego biegu Dunaju, po granice z Italią.

Polityka dynastyczna, charakterystyczna nie tylko dla dynastii Jagiellońskiej, zmierzała do opanowania drogą układów dynastycznych, umów międzypaństwowych, państw i terenów sąsiadujących. Mistrzami w tej trudnej i skomplikowanej grze politycznej byli Habsburgowie. Drogą mariaży zajęli wiele tronów europejskich, wygrywając rywalizację o wpływy w Europie Środkowej z Jagiellonami. To wtedy powstało powiedzenie charakteryzujące politykę habsburską „alli bella gerunt, tu felix Austria nube” (niech inny prowadzą wojny, ty, szczęśliwa Austrio, żeń się). W 1515 r. w Wiedniu doszło do podpisania jagiellońsko-habsburskich układów dynastycznych. Ludwik Jagiellończyk (syn króla Węgier i Czech Władysława) pojął za żonę Marię Habsburg, a jego siostra Anna wyszła za mąż za Ferdynanda Habsburga, wnuka cesarza Maksymiliana. Kiedy w 1526 r. w bitwie z Turkami pod Mohaczem zginął bezpotomnie Ludwik Jagiellończyk, król Czech i Węgier, Ferdynand Habsburg zajął opuszczone trony. Habsburgowie stali się najpotężniejszą dynastią na świecie, panując także w Hiszpanii, Niderlandach i na ziemiach włoskich.

Nabytki terytorialne Polski w XV wieku

Prowadząc aktywną politykę międzynarodową Jagiellonowie rozszerzyli terytorium polskie. Unia polsko-litewska, a przede wszystkim zainteresowanie Jagiellonów ekspansją na tereny sąsiednie, doprowadziły do uzyskania przez Polskę prawie maksymalnego zasięgu jej granic.

W 1412 r. został zawarty tzw. traktat lubowelski (Lubowla). Układ podpisał: Władysław Jagiełło i król Węgier Zygmunt Luksemburski. Tzw. grody spiskie zostały oddane w zastaw królowi polskiemu.

W 1443 r. biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki kupił księstwo siewierskie, na trwale wiążąc księstwo z Polską (przez osobę biskupów krakowskich).

W 1456 r. zostało kupione i inkorporowane (wcielone) do Korony księstwo oświęcimskie. Jednocześnie książę zatorski uznał się lennikiem króla polskiego. W 1494 zostało ostatecznie inkorporowane do Korony.

Polska i Litwa na przełomie XV i XVI wieku

W 1466 r. nastąpiło przyłączenie do Korony Pomorza Gdańskiego, Warmii, wielki mistrz zakonu krzyżackiego został lennikiem króla polskiego.

W 1426 r. hołd lenny złożyli książęta mazowieccy, a w 1462 r. po śmierci książąt mazowieckich Ziemowita VI i Władysława II - ziemia rawska, gostyńska i bełska zostały inkorporowane do Korony. To samo stało się w 1476 r. z ziemią sochaczewską.

W 1495 r. dalsze nabytki na Mazowszu - inkorporacja księstwa płockiego do Korony, zwierzchność lenna królów polskich nad pozostałymi ziemiami Mazowsza.

W latach 1387-1497 Hospodarstwo Mołdawii pozostawało w luźnym związku lennym z Polską. W 1497 r. hospodar Stefan III Wielki pokonał króla Jana Olbrachta, zrzucając zwierzchność lenną.

Ostatnio oglądane

Ostatnio oglądane
Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij