Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej

Sukcesy i porażki ruchu egzekucyjnego szlachty

Panowanie dwóch ostatnich Jagiellonów Zygmunta I Starego (1506- 1548) i Zygmunta II Augusta (1548-1572) w polityce wewnętrznej naszego państwa, to rywalizacja starych rodów możnowładczych i nowej, średniej szlachty. Na przełomie XV i XVI w. do dużego znaczenia doszła średnia szlachta - wzrost potęgi gospodarczej tej grupy opierał się na rozwoju folwarku pańszczyźnianego natomiast wzrost znaczenia politycznego zapewniały liczne przywileje stanowe. Król Aleksander Jagiellończyk (1501-1506) i Zygmunt Stary faworyzowali stare rody możnowładcze, nadając im liczne urzędy i dobra ziemskie - królewszczyzny. Młoda, średnia szlachta zaczęła upominać się o swoje prawa i domagać od króla współpracy z nią.

Na początku XVI w. kanclerzem królestwa został Jan Łaski, rzecznik interesów młodej szlachty, która rozpoczyna walkę z możnowładztwem. Na sejmie kanclerz Łaski wystąpił z projektem zakazu odstępowania i sprzedaży królewszczyzn bez zgody senatu i izby poselskiej. Domagał się także zakazu łączenia w jednych rękach niektórych urzędów i godności (tzw. zasada incompatibilitates).

W 1505 r. na sejmie w Radomiu została uchwalona konstytucja Nihil novi (nic nowego). Był to wielki sukces średniej szlachty, która od tej pory stała się pełnoprawnym elementem funkcjonowania państwa polskiego. W 1506 r. zostały wydane przez Łaskiego tzw. „statuty Łaskiego” - zebrane prawo pisane. Celem było ujednolicenie i centralizacja państwa. Prawa te stały się podstawą prawną ruchu średnioszlacheckiego - ruchu egzekucji praw, który połowę wieku prowadził walką o ich przestrzeganie i wykonywanie. Szlachta domagała się, by król zgodnie z konstytucjami sejmu piotrkowskiego z 1504 r. nie rozdawał królewszczyzn bez zgody sejmu walnego, oraz by dobra bezprawnie rozdane by zostały zwrócone. Ruch egzekucji dóbr stawiał sobie za cel odebranie bezprawnie rozdanych królewszczyzn i zwiększenie dochodów królewskich. Już od lat 20. XVI w. szlachta domagała się zwołania sejmu sprawiedliwości i przyjęcia na nim zasady egzekucji praw i dóbr. Reformacja w Polsce wystąpiła z żądaniami obciążenia duchowieństwa podatkami, przekazania części dóbr kościelnych na obronę państwa, zakazania odbywania sądów duchownych nad świeckimi, niewysyłania opłat do Rzymu. Między innymi te warunki postawiła szlachta królowi w 1537 r. pod Lwowem przy okazji wyprawy na Wołoszczyznę. Król żądań nie przyjął, a szlachta wywołała rokosz - tzw. wojna kokosza. Tam też szlachta jeszcze raz przedstawiła hasła obozu egzekucyjnego: kodyfikacji, czyli zebrania, spisania i przestrzegania praw pisanych po polsku, reformy skarbu przez odebranie bezprawnie przetrzymywanych królewszczyzn, uwolnienia szlachty od ciężarów ponoszonych na rzecz Kościoła, ściślejszego połączenia z Koroną Litwy, Prus Królewskich, Mazowsza i księstw śląskich, przeprowadzenia reform wojskowych i ustrojowych.

Do sukcesów ruchu egzekucyjnego szlachty można zaliczyć: ściślejsze zespolenie ziem Rzeczypospolitej, Korona i Litwa zostały połączone trwałą unią realną, ugruntowała się demokracja szlachecka w Polsce i samorząd, wprowadzono wolność religijną i równouprawnienie polityczne wyznawców różnych wyznań chrześcijańskich, przeprowadzono niezbędne reformy administracyjne, skarbowe i wojskowe. Przedwczesna śmierć Zygmunta II Augusta, zwolennika ruchu egzekucyjnego, i rządy kolejnych królów elekcyjnych osłabiły siłę ruchu średniej szlachty. Utworzenie w 1578 r. Trybunału Koronnego, w którym zasiadali przedstawiciele szlachty, a sam Trybunał był najwyższym sądem w Koronie, a od 1581 r. na Litwie (Trybunał Litewski) i powołanie stałego wojska, czyli piechoty wybranieckiej, było ostatnim osiągnięciem obozu egzekucyjnego szlachty.

Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij