Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej
Jesteś tutaj: Historia » Liceum » Średniowiecze » Rozkwit średniowiecza

Rozkwit średniowiecza

Spór cesarstwa z papiestwem

Konkordat w Wormacji (1122 r.) przerwał rywalizację papiestwa z cesarstwem jednak przyczyn konfliktu nie usunął. Po śmierci cesarza Henryka V władcą niemieckim został Lotar II z Supplinburga (1125-1137), utrzymując dobre stosunki z papiestwem. Miał na to wpływ także układ polityczny w Italii i obawa papieża przed buntującymi się mieszkańcami Rzymu. Podobnie wzajemne relacje między królem niemieckim a papieżem układały się za panowania Konrada III Hohenstaufa (1138-1152). Stosunki między władcami niemieckimi a papiestwem zmieniły się po objęciu władzy w Niemczech przez Fryderyka I Rudobrodego (Barbarossę, 1152-1190), który uregulował zaognioną sytuację w Rzeszy, przekazał swojemu rywalowi, Henrykowi Lwu, księstwo Saksonii. Władca niemiecki wyprawił się do Włoch, narzucił zwierzchnictwo możnym italskim, koronował się na cesarza rzymskiego. Papież, obawiając się podporządkowania władzy świeckiej, zawarł sojusz z Normanami południowowłoskimi. W 1158 r. Fryderyk I, kierując się ideą uniwersalizmu cesarskiego, wyprawił się do Włoch, chcąc podporządkować sobie papiestwo, a w przyszłości zdobyć hegemonię w Europie. Uzasadnieniem takiego stanowiska była zasada „co podoba się cesarzowi, posiada moc prawa”. Rozpoczął się drugi etap konfliktu między papiestwem a cesarstwem o panowanie w Europie - walka o dominium Mundi. Fryderyk I natrafił w Italii nie tylko na opór papiestwa, ale także tzw. Ligi Lombardzkiej - miast Lombardii, które usamodzielniły się i uniezależniły wcześniej od cesarstwa. Cesarz dążył do rewindykacji tzw. regaliów (bicie monety, wyznaczanie targów, itd.). Walki i wyprawy cesarskie do Włoch trwały kilkadziesiąt lat. Toczyły się ze zmiennym szczęściem, doprowadziły do walk w Państwie Kościelnym między antypapieżami (zwolennicy Fryderyka I) a papieżami, wspierającymi w Rzeszy antykrólów - próby obalenia rządów Fryderyka. Ostatecznie cesarz zgodził się zawrzeć kompromis z papieżem (1177) i z miastami północno-włoskimi - Ligą Lombardzką (1183). Zachowały one autonomię za cenę uznania zwierzchnictwa cesarskiego.

Po śmierci Fryderyka I korona królewska w Niemczech przeszła w ręce jego syna Henryka VI (1190-1197 r.). Miał on plany połączenia w swoich rękach wielu królestw w Europie i na Wschodzie, marzył o uniwersalistycznej koncepcji cesarstwa i podporządkowaniu Kościoła władzy świeckiej. Udało mu się pokonać opozycję w Rzeszy, zwyciężył króla Anglii, Ryszarda Lwie Serce, w 1194 r. zdobył koronę Królestwa Sycylii. Ambitne plany Henryka VI zakończyła przedwczesna śmierć w 1197 r. Wobec małoletniości jego następcy, Fryderyka II, papiestwo za pontyfikatu Innocentego III podjęło próbę objęcia przewodnictwa w Europie łacińskiej. Papież - zwolennik wyższości władzy duchownej nad świecką, uniwersalizmu papieskiego - zmusił wielu królów europejskich do uznania go seniorem. Wsparł opozycję welficką w Rzeszy, udzielając poparcia księciu Ottonowi IV Brunszwickiemu - królowi Niemiec. Współpraca szybko przemieniła się w walkę, a Innocenty III rzucił na Ottona IV klątwę. Papież poparł młodego Fryderyka II Hohenstaufa (1212-1250). Mógł czuć się zwycięzcą - chciał teraz zbudować zjednoczoną Europę, zjednoczoną pod władzą duchowną - teokratyczne plany Innocentego III. Fryderyk II pokonał w bitwie pod Bouvines opozycję w Rzeszy. Współpraca papiestwa z cesarstwem trwała jednak do czasu. Nowy papież Grzegorz IX rzucił na Fryderyka II klątwę (nie podjął krucjaty). Cesarz wracając z Ziemi Świętej pokonał papieża i zawarł z nim pokój. W czasie pobytu w Królestwie Sycylii Fryderyk II zreorganizował zarząd państwem - centralizacja w duchu monarchii absolutnej, biurokratycznej. Marzył o zbudowaniu uniwersalistycznej monarchii, dążył do zapewnienia sobie i swoim następcom dziedziczności w Niemczech (przywilej dla książąt niemieckich). Zdławił opozycję w północnych Włoszech. Na nowo wzmogły się walki papiestwa z cesarstwem. W walkach przewagę uzyskał cesarz, który nawet przez 20 miesięcy nie dopuszczał do wyboru papieża. Taki stan rzeczy trwał krótko. Szybko doszło do powstania opozycji w Rzeszy i w Italii. Rozpoczęły się walki gwelfów (przeciwników cesarza) z gibelinami (zwolennikami Fryderyka II).

Po śmierci cesarza Fryderyka II i jego syna Konrada IV (1250-1254) rozpoczęły się walki o władzę w Rzeszy. Lata 1256-1273 to okres wielkiego bezkrólewia.

Kres chaosowi i walkom wewnętrznym w Rzeszy położyła elekcja królewska landgrafa Górnej Alzacji Rudolfa von Habsburga (1273-1291). Nowy król niemiecki podjął walkę z potężnym królem Czech Przemysłem Ottokarem II Przemyślidą. Zakończyła się ona śmiercią Przemyślidy w bitwie pod DÜrnkrut i utratą przez władców czeskich dominującej pozycji w Rzeszy. Habsburgowie przystąpili do budowania podstaw terytorialnych swojego władztwa - Styrii i Karyntii - podejmując także walkę o zwiększenie wpływów w Rzeszy - Albrecht I Habsburg królem Niemiec (1298-1308). Po śmierci Albrechta I nowym królem został wybrany Henryk VII hr. Luksemburga, który, podobnie jak jego poprzednicy, podjął starania o zapewnienie rodzinie podstaw władzy w Niemczech - w 1310 r. nadał inwestyturę na Czechy synowi Janowi Luksemburskiemu - Luksemburgowie w Czechach.

Na przełomie XIII i XIV w. trwał spór między królem Francji Filipem IV Pięknym a papieżem Bonifacym VIII. Momentem szczytowym konfliktu było porwanie papieża przez zwolenników króla francuskiego. Wstrząs był tak mocny, że papież w 1303 r. zmarł. Nowy papież, Klemens V, w związku z powstaniem antyfeudalnym w Rzymie, pozostał we Francji i osiadł w Awinionie. Pobyt przedłużał się, a kiedy następcy papieża nabyli miasto na własność, zaczęto uważać Awinion za drugą stolicę papiestwa (niewola awiniońska). Po krótkich rządach w Rzymie papieża Grzegorza XI, w 1378 r. doszło do podwójnej elekcji papieskiej - Urbana VI i Klemensa VII. Obaj nowo wybrani papieże rozpoczęli walki między sobą. Rozpoczęła się tzw. wielka schizma w Kościele katolickim. Władcy państw europejskich podzielili się popierając jednego lub drugiego elekta. Śmierć papieży nie rozwiązała problemu, bo po nich wystąpili także dwaj nowi papieże. W takiej sytuacji upadku autorytetu papieża zwolenników zyskiwały pogląd, szczególnie prawników kościelnych i profesorów uniwersytetów, o wyższości soboru nad papieżem - koncyliaryzm. Domagali się oni zwołania soboru powszechnego i zlikwidowania schizmy oraz negatywnych zjawisk występujących w Kościele zachodnim. Ostatecznie, po wielkich trudnościach, w 1414 r. został zwołany sobór powszechny do Konstancji. Nowym papieżem został wybrany Marcin V - zakończyła się schizma, ale reformy w Kościele nie zostały wprowadzone. Kolejne sobory - 1431 w Bazylei, w 1439 we Florencji - nie przyniosły całkowitego uspokojenia sytuacji w Kościele. Władza papieży uległa wzmocnieniu, choć nadal ruch koncyliacyjny był silny. Doszło do prawnego, ale nie rzeczywistego zjednoczenia z Kościołem wschodnim (Florencja), nie usunięto nadużyć w Kościele.

Wyprawy krzyżowe

Wiek XI w Europie, obok rywalizacji papiestwa z cesarstwem o zwierzchnictwo w świecie chrześcijańskim, zapoczątkował jeszcze jeden proces, który przeszedł do historii pod nazwą krucjat, czyli wypraw krzyżowych. Przyczyny krucjat to:

Napiętą sytuację w Europie częściowo rozładował apel papieża Aleksandra II (1063 r.) skierowany do chrześcijan o podjęcie walki z niewiernymi w Hiszpanii - reconquista - powstanie w Europie pojęcia wojny świętej, czyli krucjaty. Sukcesy w walkach na Półwyspie Pirenejskim zachęciły papiestwo do podjęcia inicjatywy krucjat do Ziemi Świętej. Ich sukces miałby też duży efekt propagandowy w czasach walki o inwestyturę. W 2. poł. XI w. Ziemia Święta dostała się pod panowanie Turków Seldżuckich, którzy jako neofici szczególnie utrudniali dostęp chrześcijanom do miejsc świętych. Cesarz bizantyjski Aleksy Komnenos zwrócił się do papieża Urbana II z prośbą o zorganizowanie pomocy w wyparciu niewiernych. Apel podjęcia krucjaty i wyzwolenia Ziemi Świętej został ogłoszony przez papieża na synodzie w Clermont w 1095 r. Wyprawę rycerstwa poprzedziła fatalna w skutkach wyprawa chłopska - prawie wszyscy zostali zabici w pierwszej bitwie z Turkami.

Wyprawa rycerska - I krucjata (1096-1099) - Normanowie, Lotaryńczycy, Włosi - po trzech latach walk, zmagań z nieprzyjacielem, chorobami, klimatem, w lipcu 1099 r. dotarła pod mury Jerozolimy. Po trzydniowym szturmie na miasto krzyżowcy zdobyli je, dokonując rzezi ludności muzułmańskiej.

Powstało feudalne państwo Królestwo Jerozolimskie. Pierwszym jego władcą (nie królem) był książę dolnolotaryński Gotfryd de Bouillon („obrońca Grobu Świętego”), a następnie jego brat Baldwin - w 1100 r., używając tytułu króla jerozolimskiego, podporządkował sobie władców ziem chrześcijańskich na wschodzie - księstwa Antiochii, hrabstwa Trypolisu i innych. Ludność chrześcijańska stała się kolonistami i klasą panującą, ludność miejscowa spadła do roli wykonawcy woli łacinników (Europejczyków).

Krucjata Przebieg - konsekwencje
II
1147-1149
W 1144 r. muzułmanie zdobyli Edessę, twierdzę krzyżowców - podjęcie wyprawy krzyżowej z inicjatywy króla francuskiego Ludwika VII. Szeroka akcja propagandowa papiestwa i Bernarda z Clairvaux z zakonu Cystersów. Uczestniczyło w niej rycerstwo z Francji i osobno z Niemiec. Cesarz Konrad III nie przełamał oporu tureckiego, poniósł straty, wrócił do Europy. Podzielona armia francuska została częściowo rozbita. Pobyt i działania króla Ludwika VII w Królestwie Jerozolimskim doprowadziły do wewnętrznych kłótni. Konsekwencje - osłabienie wewnętrzne Królestwa Jerozolimskiego, zjednoczenie przeciw chrześcijanom władców muzułmańskich.
III
1189-1192
W 1187 r. Turcy zajęli Jerozolimę i znaczne tereny Królestwa Jerozolimskiego. Dwa lata później w 1189 r. ruszyła wyprawa niemiecka cesarza Fryderyka I Rudobrodego - sukcesy krzyżowców, jednak w rzece Selef cesarz utonął - zamieszanie w armii. Resztki krzyżowców dotarły do Palestyny. Wyprawa angielska króla Ryszarda Lwie Serce doprowadziła do opanowania Cypru; wyprawa francuska króla Filipa Augusta - do zdobycia Akki i powrotu króla do Francji. Król Anglii Ryszard Lwie Serce kontynuował walki - odniósł kilka sukcesów. Pokój z sułtanem Saladynem w 1192 r. przyznawał chrześcijanom wąski pas ziem nadmorskich, swobodę dla pielgrzymów w miejscach świętych.
IV
1202-1204
Nikłe efekty III krucjaty. Z inicjatywą kolejnej wyprawy wyszedł papież Innocenty III. Ruszyło rycerstwo Lombardii i wschodniej Francji. Z Wenecji ruszyli na miasto Zara w Dalmacji (konkurentka Wenecji), a następnie na osłabione Cesarstwo Bizantyjskie, które w 1204 r. zdobyli. Powstało Cesarstwo Łacińskie na wschodzie – istniało do 1261 r., zlikwidowane następnie przez Cesarstwo Nicejskie. W konsekwencji dalszemu osłabieniu uległy siły chrześcijan w walce z muzułmanami.
krucjata dziecięca
1212
Ruch mistyczny zrodził przeświadczenie, że tylko dzieci, ich niewinna i czysta wiara pozwoli wyzwolić miejsca święte. W 1212 r. dzieci wędrowały do portów śródziemnomorskich. Po drodze bardzo wiele umarło z chorób i wycieńczenia – zostały zabrane przez kupców na statki i bezdusznie sprzedane do niewoli muzułmańskiej.
V
1217-1221
Było to kilka pojedynczych i nieskoordynowanych wypraw rycerstwa zachodniego: w 1217 r. – wyprawa króla węgierskiego Andrzeja II, także rycerstwa francuskiego i włoskiego. W 1218 r. król jerozolimski Jan de Brienne opanował Damiettę w Egipcie. Atak na Kair zakończył się otoczeniem krzyżowców, którzy zrezygnowali ze zdobyczy i wycofali się z Egiptu.
wyprawa cesarza Fryderyka II
1228-1229
Wyprawa do Królestwa Jerozolimskiego obłożonego klątwą cesarza Fryderyka II, który na drodze pokojowej odzyskał Jerozolimę, Betlejem i Nazaret. Koronował się w Jerozolimie na króla jerozolimskiego. Z uwagi na pokojowy charakter wyprawy i brak błogosławieństwa papieskiego niektórzy historycy nie nazywają jej krucjatą.
VI
1248-1254
W 1244 r. krzyżowcy utracili Jerozolimę. Król francuski Ludwik IX Święty podjął wyprawę rycerstwa francuskiego: zaatakował Egipt i opanował Damiettę, marsz na Kair. W trudnym terenie, zaatakowane przez epidemię, wojska krzyżowców poniosły duże straty. Król dostał się do niewoli. W zamian za wolność krzyżowcy zrezygnowali ze wszystkich zdobyczy w Egipcie. Król Ludwik IX pozostał jeszcze na Wschodzie, łagodził konflikty w państewkach łacińskich. Jego starania nie przyniosły długotrwałych efektów.
VII
1270
Posiadłości łacińskie na wschodzie kurczyły się. Król francuski Ludwik IX ponownie zorganizował wyprawę. Dotarł do Tunisu, licząc, że tamtejszy władca poprze jego starania w walce z Turkami. Epidemia choroby doprowadziła do śmierci króla, jego syn i następca zrezygnował z dalszego marszu i powrócił do Francji.

W Ziemi Świętej, w celu opieki nad pielgrzymami, powstawały hospicja, gdzie chorzy znajdowali schronienie, opiekę, żywność. W Królestwie Jerozolimskim powstały zakony rycerskie - ich celem miała być opieka nad pielgrzymami i chronienie ich, obrona miejsc świętych przed Saracenami. Zostały zorganizowane na wzór wojska, hierarchicznie (wielcy mistrzowie, dostojnicy-rycerze, kapelani, bracia służebni), podlegały wyłącznie papieżowi. Zakonnicy składali śluby zakonne (ubóstwo, posłuszeństwo, czystość) i dodatkowo ślub walki z niewiernymi i obrony Grobu Świętego. Zakony, jako instytucje, otrzymały liczne nadania ziemskie, skupiając w swoich rękach wielkie bogactwa i wpływy. Do największego znaczenia doszły następujące zakony rycerskie:

W 1291 r. została zdobyta Akka, ostatnia twierdza krzyżowców. Niedobitki schroniły się na Cyprze, który stał się najbardziej na wschód wysuniętym państwem łacińskim.

Zapamiętaj!

Wyprawy krzyżowe miały duże znaczenie w dziejach Europy:

Anglia i Francja jako monarchie stanowe

Powstanie monarchii stanowej i parlamentów, czyli przedstawicieli stanów, ma związek z wykształceniem w XII i XIII w. w średniowiecznej Europie stanów. Wpływ na to miały zmiany społeczne, polityczne i ekonomiczne zachodzące w tym okresie. Powstały cztery stany: duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo i chłopi. Różniły się pozycją, jaką zajmowali członkowie w państwie, zakresem praw, przywilejów, posiadanym majątkiem, ziemią, itd. Powstanie parlamentów, które współrządziły z władcą państwem, wiąże się w pierwszej kolejności z Anglią i Francją.

Powstanie parlamentu w Anglii jest związane z osłabieniem pozycji władców w wyniku walki z Francją i powstaniem opozycji baronów:

Zapamiętaj!

W 1265 r. został zwołany parlament, który po latach podzielił się na dwie izby: izba gmin - po dwóch przedstawicieli szlachty z hrabstwa i mieszczan miast królewskich, izba lordów - dziedziczni wielcy baronowie duchowni i świeccy. Wydarzenie to uznaje się za początek parlamentu w Anglii - przedstawiciele trzech stanów - rycerstwa, duchowieństwa i mieszczaństwa. Ostatecznie skład i kompetencje parlamentu ukształtowały się w XIV i XV w.

Uprawnienia parlamentu angielskiego:

Struktura i uprawnienia parlamentu angielskiego. Parlament angielski – dawna rada królewska, reprezentacja uprzywilejowanych stanów, ukształtowany w 1265 roku. Król - stanowisko równorzędne z Izbą Lordów, dziedziczne. Izba Lordów (wyższa) – biskupi i arcybiskupi, wasalowie – parowie, wyższa szlachta; lordowie. Izba Gmin (niższa) – po 2 przedstawicieli - rycerstwa z hrabstwa, przedstawiciele uprzy- wilejowanych miast królewskich. Uprawnienia parlamentu: – ogólnopaństwowe (uchwalanie petycji, wniosków do króla), sądowe (w późniejszym okresie Izba Lordów jako najwyższa instancja sądownicza, początkowo z królem), finansowe (wydawanie zgody na nakładanie podatków).

We Francji pod rządami króla Ludwika IX Świętego (1226-1270) nastąpiły poważne zmiany. Wzmocnieniu uległ autorytet króla i Francji w Europie. Zreformowany został zarząd domeną królewską, administracja, system militarny państwa. Zawarty w Paryżu w 1259 r. pokój francusko-angielski, dzięki któremu w rękach angielskich znalazło się jedynie księstwo Gujenny, utwierdził znaczenie władcy i podniósł prestiż tego państwa w Europie. Wnuk Ludwika IX, król Filip IV Piękny (1285-1314) podjął szeroką akcję scalania ziem francuskich. Potrzebował na to ogromnych ilości pieniędzy. Opodatkował Kościół francuski, co wywołało sprzeciw papieża Bonifacego VIII. We Francji rozdmuchane zostały nastroje antypapieskie. W odpowiedzi papież nakazał przybyć królowi na synod. Filip IV Piękny, dla wzmocnienia swojego stanowiska w konflikcie, odwołał się do przedstawicieli całego społeczeństwa francuskiego.

Zapamiętaj!

W 1302 r. król zwołał tzw. Stany Generalne, członków kurii królewskiej (dostojników duchownych i świeckich korony) i przedstawicieli niektórych miast Francji. Dało to początek przedstawicielstwu społeczeństwa we Francji.

Stany Generalne, jako organ centralny, i Stany Prowincjonalne (dla każdej prowincji osobne):

W czasie wojny stuletniej nastąpił wzrost znaczenia Stanów Generalnych, ale od końca XV w. ich znaczenie, wobec wzmocnienia władzy królów, systematycznie słabło. Parlament we Francji był również organem sądowniczym. Wykształcił się z Rady Królewskiej, zasiadali w nim legiści - prawnicy. Od początku XIV w. był najwyższym sądem królewskim, zbierał się regularnie, obradował w swojej siedzibie na wyspie Cité w Paryżu. Był najwyższym sądem dla możnych - Sąd Parów. W XIV w. Parlament uzyskał częściowe kompetencje ustawodawcze - rejestrował ustawy królewskie, jego znaczenie wzrosło.

Ekspansja Mongołów

Pierwotne siedziby Mongołów znajdowały się na terenach dzisiejszej Mongolii, stepów mandżurskich i południowo-wschodniej Syberii. W XII w. między poszczególnymi plemionami dochodziło do walk i powstawały państewka mongolskie. Jednym z nich było państwo Temudżyna (1206), który przybrał tytuł wielkiego chana czyli Czyngis-chana. Zreorganizował on armię i rozpoczął podboje sąsiednich ziem i ludów. Ekspansja kierowała się w stronę Turkiestanu i Chin, którym w latach 1211-1222 narzucił zwierzchnictwo. Niebawem został podbity Chorezm, a wojska tatarskie (Tatarzy to jedno z plemion mongolskich) dotarły nad Wołgę i Don. Zagrożone plemię Połowców zwróciło się o pomoc do książąt ruskich. W 1223 r. nad rzeką Kałką wojska książąt ruskich poniosły jednak klęskę. Połowcy dostali się pod panowanie mongolskie.

Wojsko mongolskie było bardzo dobrze zorganizowane i ruchliwe, składało się z konnicy. Było wyposażone w machiny oblężnicze do zdobywania miast. W wojsku była przestrzegana surowa dyscyplina.

Zapamiętaj!

Wielkie państwo Czyngis-chana zostało świetnie zorganizowane. Podbite ludy otrzymały szeroką autonomię. Władca był tolerancyjny. W zdobytych krajach odbudowywano zniszczone miasta, rozwijał się handel, nauka i kultura. Zapanował pokój.

Po śmierci Czyngis-chana jego państwo zostało podzielone, ale nie rozpadło się. Jego syn, Ugedej, kontynuował politykę podbojów.

Jedna z części państwa Czyngis-chana znalazła się pod panowaniem Batu-chana. Rozpoczął on podbój sąsiednich ziem. Jego plany zmierzały m. in. do opanowania Rusi. Wódz wojsk tatarskich Subugedej w 1237 r. zaatakował Ruś. Spalił wiele miast i dokonał krwawego marszu przez ziemie ruskie. Nie narzucił jeszcze zwierzchnictwa, ponieważ musiał wycofać się na wschód.

Zapamiętaj!

W 1240 r. na ziemie ruskie spadł ponowny najazd Tatarów. Zdobyty został Kijów i Ruś znalazła się pod zwierzchnictwem mongolskim.

W 1241 r. wojska mongolskie ruszyły na ziemie polskie i na Węgry. Spustoszona została Małopolska i Śląsk, gdzie w bitwie pod Legnicą zginął książę krakowski i śląski Henryk Pobożny. Korpus tatarski ruszył dalej na Morawy i Czechy. Tam nastąpiło połączenie z głównym oddziałem mongolskim, który spustoszył ziemie Węgier. Tatarzy doszli aż do Wiednia a nawet na pogranicze włoskie. Na szczęście dla chrześcijan w wyniku kryzysu dynastycznego w państwie mongolskim wojska tatarskie w 1242 r. wycofały się z Węgier i Polski.

Po śmierci w 1259 r. wielkiego chana Mangu doszło do trwałego podziału państwa Mongołów na cztery części. Złota Orda, granicząca przez Ruś z ziemiami polskimi, uległa islamizacji. Tatarzy na Krymie stali się w XV w. lennikami imperium tureckiego. Podziały dzielnicowe prowadziły do walk wewnętrznych i osłabienia państw mongolskich.

Czechy i Węgry w XII-XIV w.

W 929 r. Czechy stały się lennem niemieckim. Jako książęta Rzeszy władcy czescy uczestniczyli w wydarzeniach wewnętrznych Niemiec. Tron książęcy zajmowała dynastia Przemyślidów, która wygrała z dynastią Sławnikowiców rywalizację o władzę w państwie. Państwo czeskie obejmowało tereny Kotliny Czeskiej i Moraw. W poł. X w. utrzymywało dobre stosunki z Polską, ale niebawem rozpoczęły się walki o Śląsk i Małopolskę. Także na początku XI w. ingerencje władców polskich - Bolesława Chrobrego, Mieszka II, Bolesława Szczodrego i Bolesława Krzywoustego - wywoływały niepokój i i doprowadziły do konfliktów. W czasie walki o inwestyturę książę czeski Wratysław II znajdował się w obozie antygregoriańskim twardo występując przeciwko Polsce i Węgrom (obóz gregoriański).

W 1140 r. po śmierci księcia Sobiesława I doszło w Czechach do rozbicia dzielnicowego. Książę Władysław II (1140-1173) zjednoczył państwo, ale wobec ciągłego wzrostu wpływów niemieckich, tendencji odśrodkowych, emancypacji Kościoła, rozpoczęły się walki o władzę, okres chaosu, uzurpacji. Kres temu położył książę Przemysł Ottokar I (1197-1230). Wykorzystał zamieszanie w Rzeszy i walkę papiestwa z cesarstwem, umocnił swoją władzę, a w 1198 r. koronował się na króla Czech. Królowie czescy podjęli starania o powiększenie terenów, a niebawem o pierwszeństwo w Rzeszy Niemieckiej. Wacław I (1230-1253) podjął walkę z Węgrami o Austrię. Jego następca Przemysł Ottokar II (1253-1278) ostatecznie zajął Austrię a także Styrię, księstwo Karyntii i Krainy. W ten sposób król Czech stał się najpotężniejszym z książąt w Rzeszy. Podjął starania o tron niemiecki. Wybór na króla Niemiec Rudolfa Habsburga przyniósł wojnę. W 1276 r. Przemysł Ottokar II został zmuszony do zrzeczenia się wszystkich nabytków. Ostatecznie w bitwie pod DÜrnkrut 1278 r. król czeski zginął, a jego plany zakończyły się klęską.

Następca Wacław II (1278-1305) w latach 1290-1291 opanował Małopolskę, a w 1296 r. Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie. W 1300 r. koronował się na króla Polski. W 1301 r., po wymarciu na Węgrzech dynastii Arpadów, Wacław II podjął starania o tron węgierski. Rozpoczęła się rywalizacja z Andegawenami, wspartymi przez cesarza Albrechta Habsburga. W latach 1301-1306 królem Węgier i jednocześnie od 1305 r. królem Czech i władcą Polski, był syn Wacława II, Wacław III - wraz z jego śmiercią wymarła dynastia Przemyślidów. W Czechach od 1310 r. zasiadła dynastia Luksemburska, pod panowaniem której nastąpił okres świetności politycznej, gospodarczej i kulturalnej Czech. Król czeski stał się elektorem Rzeszy.

Węgrzy w 955 r. zostali pokonani przez władcę niemieckiego i od tej pory zaprzestali najazdów na Europę. Osiedlili się w środkowym biegu Dunaju na Nizinie Węgierskiej. Król Stefan I Święty z dynastii Arpadów (997-1038) zbudował silne państwo feudalne, prowadząc akcję chrystianizacyjną. Utrzymywał dobre stosunki z Niemcami i papiestwem. W 1001 r. został koronowany na króla Węgier. W XI w. Węgrzy prowadzili akcję rozszerzania posiadłości - zdobyli Słowację, na południu prowadzili walki z cesarzami bizantyjskimi.

W okresie walki o inwestyturę król Salomon (1063-1074) był początkowo w obozie antygregoriańskim, ale Geza (Gejza, 1074-1077) przeszedł do obozu gregoriańskiego. Utrzymywał on także przyjazne stosunki z królem Polski Bolesławem Szczodrym. Następca Gezy, król Władysław I Święty (1077-1095), w walce z cesarzem Henrykiem IV, obronił niezależność i rozszerzył posiadłości o Chorwację. Za panowania w Polsce księcia Bolesława Krzywoustego stosunki polsko-węgierskie były bardzo dobre - wspólny sojusz przeciwko Czechom i Niemcom. Król Koloman (1095-1116) rozszerzył posiadłości węgierskie o Dalmację, prowadząc walki z Wenecją i Cesarstwem Bizantyjskim.

Władcy węgierscy w walce o panowanie w świecie w 2. poł. XII w. opowiedzieli się po stronie cesarza. Doszło do walk z Bizancjum (sojusznik papiestwa) o Dalmację i do jej utraty.

W początkach XIII w. królowie węgierscy stanęli przed problemem najazdów plemion Połowców, którzy uciekali atakowani przez Mongołów. Na przełomie 1240 i 1241 roku na ziemie Węgier spadł wielki najazd tatarski - całe Węgry zostały spustoszone, Tatarzy doszli aż do Dalmacji. Walki dynastyczne w państwie mongolskim zmusiły Mongołów do opuszczenia Węgier.

Po wymarciu w 1246 r. dynastii Babenbergów w Austrii o opuszczone tereny rozpoczęła się walka między władcami Węgier i Czech. Książęta polscy stawali w tym sporze po jednej i po długiej stronie, wspierając je posiłkami. W wyniku walk Węgrzy utracili Styrię.

W 1301 r. na Węgrzech wymarła dynastia Arpadów. Rozpoczęły się walki o spadek. Rywalizowali władcy Czech i Polski - Przemyślidzi z władcami Bawarii Wittelsbachami i dynastią Andegawenów neapolitańskich. Ostatecznie w 1307 r. władcą Węgier został Karol I Robert Andegaweński (1307-1342), a po jego śmier ci syn Ludwik I Wielki (1342-1382) - Węgry przeżywały okres rozkwitu i potęgi. W latach 1370-1382 trwała unia personalna polsko-węgierska.

Po śmierci Ludwika I Andegaweńskiego władzę objęła córka Maria i jej mąż Zygmunt Luksemburski (1387-1437).

Ziemie polskie w wiekach średnich

Najstarsze informacje o plemionach polskich pochodzą z połowy IX w. Znajdują się w tzw. Geografie bawarskim. Wymienione są tam plemiona, które kojarzy się z ziemiami polskimi: Wolinianie i Pyrzyczanie na Pomorzu Zachodnim, Ślężanie, Dziadoszanie, Opolanie i Golęszyce na Śląsku, Wiślanie i Lędzice w Małopolsce, Goplanie na Kujawach. Inny dokument z X w. wymienia na Śląsku - Trzebowian i Bobrzan. Na Mazowszu żyli Mazowszanie, a na ziemiach Wielkopolski mieli swoje siedziby Polanie. Ważnym źródłem informacji jest Kronika Galla Anonima, który będąc na dworze Bolesława Krzywoustego opracowywał dzieje Polski. Dużo informacji dotyczących dziejów Polski i jej sąsiadów zawiera kronika Thietmara.

Na naszych ziemiach wykształciły się dwa silniejsze ośrodki państwowe. Państwo Wiślan znajdowało się w górnym biegu Wisły, główne grody to Kraków i Wiślica. Nie jest wykluczone, że władca państwa Wiślan popadł w zależność od księcia wielkomorawskiego. Około poł. X w. państwo Wiślan i Śląsk dostały się pod panowanie czeskie - znajdowały się aż do lat 90. X w. Państwo Polan znajdowało się w dorzeczu Warty, Noteci, obejmowało tereny Wielkopolski, z głównymi grodami: Gnieznem, Poznaniem, Kruszwicą. Najprawdopodobniej przed księciem Mieszkiem I panowali: Ziemowit, Leszek, Ziemomysł (za Gallem Anonimem). Powstanie państwa datuje się na poł. IX w. Mieszko I (ok. 960-992) jest pierwszym źródłowo poświadczonym władcą Polan - zjednoczył plemiona polskie w dorzeczu Odry, Warty i Wisły. Wprowadził Polskę do wspólnoty państw chrześcijańskiej Europy.

Za Mieszka I, Bolesława I Chrobrego (992-1025) i Mieszka II (1025-1034) siłę obronną stanowiła drużyna książęca, która pozostawała na usługach władcy. Na jej utrzymanie Mieszko I nałożył na ludność (z wyjątkiem wojów i możnych) system świadczeń (rentę feudalną przede wszystkim w naturze, w sposób ograniczony w pieniądzu). Te świadczenia były także wykorzystywane przez podróżującego po kraju monarchę. Drużyna książęca była przez władcę dowolnie wykorzystywano, mógł organizować wyprawy łupieżcze i zaborcze. Wojowie uczestniczyli w podziale łupów wojennych.

Plemiona polskie

Zapamiętaj!

Po załamaniu się państwa pierwszych Piastów w latach 1034-1039 - książę Kazimierz I Odnowiciel (1034-1058) zreorganizował i odbudował system militarny państwa. Dawni wojowie byli osadzani na ziemi z obowiązkiem stawienia się na wezwanie władcy, korzystali z części renty feudalnej. System ten był dziedziczny, prowadził do osłabienia władzy książęcej, uszczuplenia domeny książęcej - pojawiła się zależność militarna władcy od coraz silniejszej grupy wojów-rycerzy i możnych.

Budowa wielkich grodów była obowiązkiem całej ludności, miała charakter świadczenia publicznego. Grody przyciągały osadników, którzy, zamieszkując tereny wokół grodów, tworzyli podgrodzia, zaczynało się kształtować wczesnośredniowieczne miasto, otaczane wałem umocnień. Gród taki był ważnym elementem systemu militarnego państwa. Władza książęca w X-XI w. była bardzo silna. Państwo miało charakter monarchii patrymonialnej. Stąd też władcy dokonywali dowolnych podziałów ziemi między swoich synów. Tak robili: Mieszko I, Bolesław II Chrobry, Władysław I Herman (1079-1102), Bolesław III Krzywousty (1106-1138). Sprzyjało temu utrwalenie zasady dziedziczności tronu w obrębie dynastii piastowskiej. Władca, jako najwyższy sędzia, sprawował sądownictwo nad całością ludności państwa (z wyjątkiem duchowieństwa, podległego prawu kanonicznemu). Podziały dzielnicowe - początkowo nietrwałe - prowadziły stopniowo do osłabienia władzy centralnej, wzrostu znaczenia możnych, szczególnie od czasu panowania Bolesława II Szczodrego (1058-1079, wygnanie króla przez opozycję) i księcia Władysława I Hermana (zmuszony pod presją możnych i synów do podziału państwa).

Ciągle była żywa i funkcjonowała instytucja wiecu, czyli zgromadzenia możnych świeckich i duchownych. W X i XI w. miał on ograniczone znaczenie - zatwierdzał decyzje władców, był organem doradczym dla panującego. Z czasem pozycja wieców dzielnicowych (okres rozbicia dzielnicowego) wzrosła wobec słabości władzy centralnej. Koronacje piastowskie: 1025 - Bolesław I Chrobry, 1025 - Mieszko II Lambert, 1076 - Bolesław II Szczodry - miały ogromne znaczenie:

Chrzest księcia i rozpoczęcie chrystianizacji kraju w 966 r. miało ogromne znaczenie. Polska została włączona do kręgu państw chrześcijańskiej Europy, co oznaczało możliwość czerpania z dorobku cywilizacyjnego i kulturowego, wzmocnienie władzy książęcej przez podporządkowanie Kościoła władcy, usamodzielnienie się Kościoła w Polsce wobec presji Kościoła niemieckiego. W 1000 r. odbył się tzw. zjazd w Gnieźnie i w konsekwencji utworzenie metropolii gnieźnieńskiej i trzech biskupstw polskich (Kraków, Kołobrzeg, Wrocław). Kontynuowana była akcja misyjna kierowana z Rzymu poprzez biskupstwo misyjne w Poznaniu. Kościół, uposażany licznymi dobrami przez władców, staje się realną siłą polityczną szczególnie od 2. poł. XI w. Z czasem Kościół będzie występował jako samodzielna siła, mając liczne immunitety od książąt polskich. Instytucje kościelne - parafie, diecezje, klasztory - otrzymywały od ludności tzw. dziesięcinę, która obok zwyczajowych świadczeń na rzecz państwa (panującego) znacznie obciążała ludność.

Mieszko I

Mieszko I przez współczesnych kronikarzy niemieckich nazywany jest „przyjacielem cesarza” (Widukind) i „wiernym cesarzowi”. W 972 r. (Thietmar) przyjaźń z Ottonem I Mieszko potwierdził płacąc trybut z ziem „aż do rzeki Warty”. Książę dwukrotnie popierał opozycję antycesarską ks. bawarskiego Henryka Kłótnika (973 i 983 r.). Dla wyjaśnienia został wezwany do Kwedlinburga, gdzie oddał na dwór niemiecki syna Bolesława jako zakładnika pokoju. Po śmierci cesarza Ottona I władca polski, popierając pretensje do tronu niemieckiego księcia Henryka, zerwał zależność od cesarstwa. W czasie spotkania z cesarzem Mieszko I odnowił przyjaźń i uznał jego zwierzchnictwo. Podarował cesarzowi wielbłąda i wiele innych darów (986 r.).

Bolesław I Chrobry (992-1025)

Prowadził bardzo aktywną politykę zagraniczną. Lata 992-1002, to czas wzmacniania władzy królewskiej i konsolidowanie państwa (usunął przyrodnich braci i macochę). Utrzymywał dobre stosunki z cesarstwem, Skandynawią i Węgrami, pogorszeniu uległy kontakty z Czechami i Rusią. Rozpoczął także starania o powołanie arcybiskupstwa w Gnieźnie. Wykorzystując męczeńską śmierć biskupa praskiego Wojciecha Sławnikowica w misji u Prusów w 997 r. i rozpoczął organizowanie kultu jego osoby - w 999 r. erygowane zostało „arcybiskupstwo św. Wojciecha w Gnieźnie”. Pielgrzymka cesarza Ottona III do grobu świętego Wojciecha w 1000 r. w Gnieźnie (zjazd gnieźnieński) potwierdziła utworzenie arcybiskupstwa w Gnieźnie i trzech biskupstw. Bolesław otrzymał prawo inwestytury dostojników kościelnych (naznaczania ich), Otton III uznał naszego księcia za równego sobie i zgodził się w ten sposób na podjęcie starań o koronę królewską (nałożenie diademu cesarskiego). Podarował Bolesławowi włócznię św. Maurycego, a Bolesław zrewanżował się, dając cesarzowi relikwie św. Wojciecha (ramię) i 300 uzbrojonch żołnierzy. Bolesław podjął u papieża starania o koronę królewską. Początek XI w. przyniósł zmianę pokojowej polityki Chrobrego. Rozpoczęły się wojny z królem niemieckim Henrykiem II i interwencje na Rusi Kijowskiej.

Etapy wojen z Niemcami:

I etap: 1002-1005 - Chrobry zajmuje Milsko i Łużyce, interweniuje w Czechach (zasiada na tronie, Czechy lennem niemieckim). Następuje kontrakcja króla niemieckiego. Walki toczą się na Łużycach i w Milsku, rusza wyprawa Henryka II na Polskę (wsparcie Wieletów i Czechów). Po zwycięstwach niemieckich zostaje podpisany w 1005 r. pokój pod Poznaniem: Chrobry traci: Łużyce, Milsko i Czechy, zatrzymuje Morawy i prawdopodobnie Słowację; II etap: 1007-1013 - Chrobry atakuje ziemie niemieckie, wyprawia się pod Magdeburg, odwetowe wyprawy niemiecko-czeskie (1010 - Śląsk, 1012) kończą się przegranymi Niemców. Henryk II rusza do Italii - w 1013 r. zostaje podpisany kolejny pokój w Merseburgu: Chrobry zostaje lennikiem Henryka II z Łużyc i Milska, otrzymuje pomoc niemiecką w wyprawie na Ruś, i obiecuje pomoc polską w wyprawie do Italii; III etap: 1015-1018 - Polacy otrzymują pomoc niemiecką w wyprawie na Ruś, brak jednak pomocy polskiej w niemieckiej wyprawie do Włoch, a Bolesław kontaktuje się z opozycją antyhenrykowską, co przyczynia się do wybuchu kolejnej wojny. Polacy unikają starć, broniąc się w grodach m.in. w 1017 r. w Niemczy. Wyprawa niemiecka dochodzi do Śląska, pomoc czeska okazuje się jednak nieskuteczna, rusza jednocześnie atak Rusinów Jarosława Mądrego na Polskę. W tej sytuacji udaje się odeprzeć atak niemiecki. W 1018 r. zostaje podpisany, kończący wojny, pokój w Budziszynie - Łużyce i Milsko pozostały przy Bolesławie, podobnie Morawy i prawdopodobnie Słowacja.

Królestwo Polskie w 1025 r.

Celem podjęcia interwencji na Rusi było odzyskanie Grodów Czerwieńskich i rozbicie sojuszu rusko-niemieckiego a także próba utrwalenia wpływów polskich przez małżeństwo córki Bolesława z księciem Świętopełkiem. Wyprawy na Kijów odbyły się w latach: 1013-1014, 1018. W konsekwencji zdobyto liczne łupy i przyłączono do Polski Grody Czerwieńskie. Udało się także ułożyć przyjazne stosunki z księciem kijowskim Jarosławem.

Niestety zainteresowanie sprawami południa i wschodu oderwało uwagę od Pomorza Zachodniego, które częściowo usamodzielniło się.

Zapamiętaj!

Terytorium państwa Bolesława II Chrobrego w 1025 r. obejmowało: Pomorze Wschodnie (Gdańskie), Wielkopolskę, Śląsk z ziemią lubuską, Łużyce i Milsko, Małopolskę, Grody Czerwieńskie, Mazowsze i Kujawy, Morawy i prawdopodobnie Słowację.

Kryzys i odbudowa państwa za panowania Mieszka II, Kazimierza Odnowiciela i Bolesława Śmiałego

Mieszko II Lambert (1025-1034) odziedziczył ziemie po ojcu, kontynuował ofensywną politykę wobec sąsiadów. Wyprawiał się do Saksonii (1028, 1030) przeciwko cesarzowi Konradowi II, mieszał się w wewnętrzne sprawy Czech, zawarł sojusz z Węgrami, który bronił go przed Czechami i Niemcami. Brat Mieszka Lamberta, książę Bezprym, na przełomie lat 1030-1031 najechał ziemie polskie i korzystając z pomocy ruskiej i niemieckiej opanował je. Odesłał insygnia królewskie do cesarza uznając się jego lennikiem.

Te wszystkie wydarzenia wywołały kryzys wewnętrzny państwa. W zamieszkach został zamordowany Bezprym. W wyniku tych wydarzeń od Polski odpadły: Grody Czerwieńskie, zagarnął je Jarosław Mądry, Morawy - książę czeski Brzetysław, Łużyce i Milsko - cesarz Konrad II.

W 1032 r. książę Mieszko II powrócił do kraju, objął władzę wspólnie z bratem Ottonem, ale nie koronował się i ukorzył przed cesarzem (zależność lenna). Na krótko przed śmiercią w 1034 r. Mieszko II ponownie zjednoczył dzielnice polskie.

Zapamiętaj!

Lata 1034-1039 to okres chaosu i walk wewnętrznych w Polsce. Czesi zajęli Śląsk i Małopolskę, usamodzielniło się Pomorze Wschodnie, na Mazowszu władzę uzurpatorską objął Macław (Miesław). W wyniku najazdu czeskiego ks. Brzetysława na przełomie lat 1038 i 1039 Wielkopolska została splądrowana, źródła wspominają o powstaniu ludowym i reakcji pogańskiej.

Kazimierz I Odnowiciel (1034-1058), syn Mieszka II Lamberta w 1039 r., korzystając z pomocy cesarskiej, powrócił na ziemie polskie. Wobec zniszczenia Gniezna i Poznania osiadł w Krakowie. Początkowo jego panowanie objęło: Wielkopolskę, Małopolskę, ziemią łęczycko-sieradzką. Rozpoczął proces odbudowywania państwa:

Bolesław II Szczodry (1058-1079), starszy syn Kazimierza Odnowiciela:

Tablica genealogiczna pierwszych Piastów (wybrane osoby i związki). Ziemowit - Leszek - Ziemomysł (ks. Polan) - Mieszko I (książę Polski, ok. 960-992) - Bolesław I Chrobry (ks. Polski 992, czeski 1003-1004, król polski 1025) - Bezprym (ks. polski 1031-1032) - Mieszko II Lambert (król polski 1025, zmarł 1034) - Otton (ks. polski 1032-1034) - Kazimierz Odnowiciel (ks. Polski 1034-1058) - Bolesław II Szczodry (ks. Polski 1058, król Polski 1076-1079) - Władysław I Herman (ks. Polski 1079-1102).

Rozbicie dzielnicowe

Władysław I Herman (1079-1102), młodszy brat Bolesława Szczodrego, objął władzę nad Polską w wyniku buntu możnych przeciw królowi, na czele którego sam stanął. Był uzurpatorem:

Walki Sieciecha ze Zbigniewem i jego młodszym bratem Bolesławem Krzywoustym trwały i doprowadziły do wzrostu opozycji antysieciechowej, która pokonała palatyna Sieciecha i zmusiła księcia Władysława Hermana do wydzielenia kolejnych dzielnic (ok. 1098 r.). Zbigniew otrzymał: Wielkopolskę, Kujawy i ziemie łęczycko-sieradzką, Bolesław Krzywousty: Małopolskę i Śląsk. Główne grody tych ziem zajęły załogi wojskowe ojca, który jednocześnie panował na Mazowszu. Taki podział państwa polskiego na trzy prawie niezależne części przetrwał do 1102 r. tj. do śmierci Władysława Hermana. Mazowsze zajął Zbigniew, Bolesław Krzywousty obsadził swoimi żołnierzami główne grody w swoich ziemiach. Podział na dwa niezależne państwa polskie trwał do 1106 r.

Książę Bolesław III Krzywousty (1102-1038) w wyniku walk z bratem Zbigniewem i pomyślnego powstrzymania najazdu niemieckiego cesarza Henryka V (1109 bohaterska obrona Głogowa, porażka niemiecka koło Wrocławia na Psim Polu) zjednoczył ziemie polskie. Książę polski, traktując całą ziemię jako swoją własność (państwo patrymonialne), mając kilku synów i w związku z tym chcąc zapobiec walkom o władzę, ustanowił podział państwa i zasadę obejmowania zwierzchniej władzy w Polsce.

Zapamiętaj!

Tak zwana ustawa sukcesyjna Bolesława Krzywoustego nie była testamentem. Została przyjęta na kilka lat przed śmiercią księcia i z pewnością potwierdzona na wiecu możnych duchownych i świeckich. Celem było zapobieżenie rozbiciu państwa, co było charakterystyczne w ówczesnej Europie (Ruś, Francja, Czechy). Do naszych czasów nie zachował się dokument sukcesyjny, dlatego też podział państwa budzi wśród historyków do dziś wiele sporów i kontrowersji. Podział państwa nastąpił w 1138 r. po śmierci Bolesława Krzywoustego.

Dynastia Piastów w XII wieku (wybrane osoby i związki). Władysław I Herman (ks. Polski 1079-1102) - Mieszko (zm. 1089) - Zbigniew (ks. Polski 1102-1106) - Bolesław II Krzywousty (ks. Polski 1102-1138) - Władyslaw II Wygnaniec (ks. Polski - senior - 1138-1146) - Bolesław IV Kędzierzawy (ks. Polski - senior - 1146-1173) - Mieszko III Stary (ks. Polski - senior - 1173-1202) - Henryk Sandomierski (ks. sandomierski) - Kazimierz II Sprawiedliwy (ks krakowski - 1177-1194).

Ustawa sukcesyjna dzieliła nasz kraj na dwie kategorie dzielnic:

Podział dzielnicowy Polski w 1138 roku

Senior Władysław II Wygnaniec (1138-1146) objął we władanie dzielnicę dziedziczną (Śląsk i ziemię lubuską) i senioralną. Po kilku latach wybuchł konflikt między braćmi (juniorzy bez zgody seniora zwołali wiec w Łęczycy w 1141 r., rozpoczął się także konflikt o ziemię łęczycko-sieradzką po śmierci księżnej wdowy Salomei). Wybuchła wojna domowa. Stronę juniorów poparli możni świeccy i Kościół polski. Senior Władysław, pokonany, uciekł w 1146 r. z kraju.

Senior Bolesław IV Kędzierzawy (1146-1173) zajął ziemię senioralną i jednocześnie Śląsk, dziedziczną dzielnicę Władysława Wygnańca. Wygnany książę prosił cesarza i papieża o interwencję w Polsce w obronie swoich praw. Nastąpiło kilka wypraw cesarza Fryderyka I Barbarossy na ziemie polskie. W ich wyniku w 1157 r. Bolesław złożył hołd lenny cesarzowi. Senior Mieszko III Stary (1173-1177, 1191-1195, 1199-1202) - jego działania zmierzające do wzmocnienia władzy książęcej w Polsce nie zostały potraktowane przychylnie szczególnie ze strony możnych, duchownych i świeckich. Miał duże trudności w swojej dzielnicy dziedzicznej w Wielkopolsce. Prowadził walki o władzę z synem. W wyniku powstania opozycji w 1177 r. został wypędzony z Krakowa.

Książę krakowski Kazimierz II Sprawiedliwy (1177-1194) objął władzę w Krakowie w wyniku zamachu i obalenia postanowień ustawy sukcesyjnej ojca (żył brat Mieszko III i bratankowie - książęta śląscy i wielkopolscy). Znalazł poparcie u możnowładztwa i Kościoła. Obalona został wola ojca oraz zasada senioratu i pryncypatu. Rządy sprawował z woli społeczeństwa zgodnie z prawem do wyboru władcy. W 1180 r. na wiecu w Łęczycy Kazimierz zrzekł się na rzecz Kościoła prawa do dóbr po zmarłych biskupach (ius spolii) i ograniczył nadużycia możnych w korzystaniu z podwód (transportu) i stacji (darmowego mieszkania w drodze) w dobrach kościelnych. Kazimierz Sprawiedliwy uzyskał poparcie Kościoła polskiego i papieża dla swoich rządów w Krakowie, a także dla swoich dzieci.

Zapamiętaj!

Uchwały wiecu w Łęczycy zapoczątkowały proces nadawania Kościołowi i rycerstwu immunitetów (przywilejów), które osłabiały władzę książęcą w Polsce. Państwo Kazimierza Sprawiedliwego obejmowało: ziemię krakowską, sieradzko-łęczycką, sandomierską, Mazowsze. Kujawy znalazły się pod panowaniem Kazimierza - początkowo z tytułu opieki nad Leszkiem, synem Bolesława Kędzierzawego, a po jego śmierci zostały bezpośrednio włączone do państwa Kazimierza.

Kazimierz Sprawiedliwy zmarł nagle w 1194 r. Władzę w Krakowie w imieniu małoletniego syna Kazimierza Sprawiedliwego, Leszka Białego, objęła regencja. W walce o Kraków i zachowanie zasady senioratu nie ustawał Mieszko Stary, który w 1194 r. w porozumieniu z regencją objął rządy w Krakowie w imieniu Leszka Białego. Około 1201 r. Mieszko Stary ponownie uszedł z Krakowa. W roku następnym jeszcze raz powrócił i zmarł jako książę krakowski w 1202 r.

Panowanie na tronie krakowskim księcia Leszka Białego (1202-1227) to okres walk o Kraków, którego posiadanie stało się symbolem zwierzchności nad Polską. Śmierć księcia Leszka Białego i starszych książąt śląskich zakończyło ostatecznie obowiązywanie zasady senioratu i pryncypatu w Polsce.

Rozbicie dzielnicowe w Polsce szczególnie głęboko objęło Śląsk, Mazowsze i Kujawy.

Książę Bolesław III Krzywousty (1102-1138) w stosunku do Niemiec musiał podjąć walkę o zachowanie samodzielności. W 1109 r. najazd niemiecki Henryka V na ziemie polskie (w obronie praw Zbigniewa) zakończył się sukcesem księcia polskiego. Dzięki sojuszowi z Węgrami (król Koloman) książę czeski nie wsparł cesarza. Suwerenność Polski została obroniona, a cesarz wycofał się z naszego kraju. Kontakty polsko-niemiecko-czeskie dotyczyły nie tylko wzajemnych pretensji prawnych (zwierzchność), ale także rywalizacji tych państw na terenach sąsiednich.

W II poł. XI w. uniezależniło się od władców polskich Pomorze było terenem bogatym i atrakcyjnym dla wypraw misyjnych i przy okazji stwarzało możliwość ekspansji terytorialnej (atrakcyjny dla wielu możnych i rycerstwa). Wyprawy na Pomorze podejmował już Władysław Herman. Podobnie Bolesław Krzywousty wyprawiał się na bogate tereny pomorskie w latach 1103-1105. Wyprawy te miały charakter łupieżczy. W latach 1116-1123 Bolesław Krzywousty podporządkował Pomorze Gdańskie, a następnie Pomorze Zachodnie ze Szczecinem i wyspami Uznam i Wolin. Dzielnica gdańska włączona została bezpośrednio do Polski, a Pomorze Zachodnie stało się lennem polskim z księciem Warcisławem jako lennikiem. Nastąpiła ponowna chrystianizacja ziem pomorskich. Prowadziło ją, specjalnie w tym celu powołane, biskupstwo kruszwickie z siedzibą we Włocławku, nowe biskupstwa w Lubuszu i pomorskie z siedzibą w Wolinie (1140 r.).

Wyprawy Bolesława Krzywoustego na Węgry były podejmowane w celu poparcia dla kandydata na tron niechętnego wpływom niemieckim.

Program pomorski, zaangażowanie się w konflikty w Czechach i na Węgrzech zbiegły się z próbami arcybiskupów magdeburskich podporządkowania sobie Kościoła polskiego i zmusiły naszego władcę do przybycia w 1135 r. przed oblicze cesarza Lotara II podczas zjazdu w Merseburgu. Bolesław przed królem niemieckim złożył hołd lenny (niektórzy historycy uważają, że tylko z Pomorza), zawarł układy z królem węgierskim, a kilka lat później z księciem czeskim. Za sukces mógł Bolesław uważać poparcie cesarskie dla samodzielności Kościoła polskiego - w 1136 r. ostateczne uniezależnienie się Kościoła polskiego od niemieckiego.

W okresie rozbicia dzielnicowego - szczególnie w pierwszym okresie - nad państwem polskim zawisła groźba pełnego podporządkowania cesarstwu. W czasie dwóch wypraw niemieckich Fryderyka I Barbarossy (1157 i 1173) senior Bolesław Kędzierzawy złożył hołd lenny cesarzowi (Krzyszków, Poznań), zapłacił wysoki trybut. Były to jednak akty sporadyczne, które nie przesądziły o ostatecznym podporządkowaniu ziem polskich Niemcom. W XIII w., mimo kilku prób ze strony niemieckiej podporządkowania ziem polskich, książęta polscy (w większości) utrzymali niezależność. Niektórzy książęta piastowscy wspólnie z lokalnymi władcami niemieckimi podejmowali wyprawy na sąsiednie tereny Słowian i Prusów.

W stosunkach z Rusią zaznaczyło się mocne zaangażowanie książąt polskich na tym terenie. W każdym pokoleniu władcy polscy brali sobie za żony księżniczki ruskie lub wydawali za władców ruskich Piastówny. Zaangażowanie się w sprawy ruskie wyrażało się wyprawami książąt polskich na wschód - Leszek Biały, Konrad Mazowiecki i inni.

W obliczu osłabienia władzy centralnej w Polsce, na okres rozbicia dzielnicowego przypada akcja niemiecka i duńska parcia na ziemie sąsiadujące. Książęta polscy - to rywalizując o ziemie pomorskie, to znowu wchodząc w układy z margrabiami niemieckimi i władcami duńskimi - przyczynili się do spowodowania strat terytorialnych:

Społeczeństwo i gospodarka w Polsce dzielnicowej

Rozbicie dzielnicowe sprzyjało słabnięciu władzy centralnej princepsa i wzrostowi znaczenia lokalnych książąt-juniorów, którzy będąc wielokrotnie w konflikcie z innymi władcami piastowskimi szukali poparcia i pomocy. Uzyskiwali ją od możnych duchownych i świeckich. Dochodziło do swoistego targu - w zamian za przywileje, które osłabiały władzę książęcą, a wzmacniały możnych, ci ostatni wspierali walczących książąt. Próby wzmocnienia władzy książęcej, które podejmowali Władysław II Wygnaniec i Mieszko III Stary, zakończyły się wybuchem wojny domowej i obaleniem władców przez możnowładztwo krakowskie. Powierzenie przez możnych krakowskich księciu Kazimierzowi II Sprawiedliwemu tronu krakowskiego, wbrew woli Krzywoustego,złamało zasadę niepodważalności woli panującego.

Zapamiętaj!

Z czasem tron krakowsko-sandomierski z woli możnych, uzurpujących sobie prawo do wyboru władcy, stanie się de facto elekcyjny. Uznanie przez możnych krakowskich lokalnych książąt za panów Krakowa dokona się pod warunkiem każdorazowych nadań kolejnych przywilejów i wolności.

W okresie rozbicia dzielnicowego i kształtowania się stanów wzrosło znaczenie wieców. Coraz częstszą praktyką stawało się uczestniczenie w wiecach jedynie wąskiej grupy dostojników duchownych i świeckich (w przeciwieństwie do okresu minionego, kiedy uczestniczyli w nim wolni, prości ludzie). Wiec międzydzielnicowy łączył kilka wieców dzielnicowych pod przewodnictwem księcia lub książąt. Wiec dzielnicowy urzędniczy odbywał się w każdej dzielnicy osobno, przynajmniej raz do roku. Książę konsultował się z wiecem w sprawach: podziału ziemi i spadku, powołania następcy, nałożenia podatku, ustanowienia nowych praw, prowadzenia polityki zagranicznej,wydania przywilejów i lokacji, obsadzania urzędów. Na początku XIV w. pojawiły się pierwsze wiece urzędnicze ogólnopaństwowe, z których następnie wykształcił się sejm walny, czyli parlament polski.

Organizacja wojskowa państwa wynikała z przeobrażeń systemu militarnego państwa z poł. XI w. Coraz mniejsze znaczenie miała drużyna książęca, a punkt ciężkości przesunął się na osiadłych na ziemi wojów-rycerzy - w czasie rozbicia dzielnicowego stali się podstawą organizacji wojskowej państwa. Książę płacił rycerzom za wyprawy poza granice kraju, wykupywał ich z niewoli, wynagradzał poniesione straty. Na wojnie dowodził książę-wódz, w jego zastępstwie wojewoda lub starosta. Powszechność obowiązku wojskowego była ograniczana - objęła całą ludność w przypadku wojny obronnej w granicach ziemi. Chłopi byli zobowiązani do budowy i naprawy umocnień grodów, robienia zasadzek na nieprzyjaciela, dostarczania wozów i koni do transportu. Miasta - obok załogi książęcej - bronili na murach mieszczanie.

Podobnie jak na zachodzie Europy, na ziemiach polskich w XII i XIII stuleciu ukształtowały się w społeczeństwie stany:

W średniowieczu ukształtowały się dwa rodzaje immunitetów:

W XII stuleciu w Europie miał miejsce postęp w dziedzinie gospodarki. Dało się to zwłaszcza zauważyć w rolnictwie. Dzięki stosowaniu nowych metod uprawy, nowych narzędzi i nawożeniu wzrosła wydajność. Na ziemiach polskich rozpoczął się szeroki proces osadniczy związany z zakładaniem wsi i lokowaniem miast na nowych zasadach.

Już w XII w. wykształcił się w Polsce tzw. „obyczaj wolnych gości”. Byli to ludzie wolni, którzy w zamian za płacenie według umowy opłat dzierżawnych panu, uprawiali jego ziemię. Po wywiązaniu się ze zobowiązań można było rozwiązać umowę i odejść. Było to tzw. „polskie prawo czynszowe”.

Na przełomie XII i XIII w. pojawili się na ziemiach polskich osadnicy z Niemiec, którzy przynieśli ze sobą nowe prawo czynszowe nazywane w Polsce „prawem niemieckim” lub „magdeburskim”. Na nim były zakładane nowe wsie lub łączono kilka starych w jedną, nadając nowe prawo czynszowe.

Nowo lokowane wsie charakteryzowały się:

Lokacja wsi na prawie niemieckim często miała następujący przebieg. Jeden człowiek organizował kolonistów, którzy przybywali na ziemie właściciela gruntu. Organizator wsi, zwany zasadźcą, występował w imieniu mieszkańców nowo lokowanej wsi i stawał się jakby pośrednikiem między ludnością a panem ziemi. Otrzymywał największy nadział ziemi, wolny od świadczeń, częściowo uczestniczył w dochodach z czynszów oraz dochodach właściciela wsi wypływających z opłat sądowych. Stawał się wasalem pana i sołtysem wsi. Jego rolę ograniczała częściowo ława, w skład której wchodzili chłopi z danej wsi.

Na ziemiach polskich osadnictwo na nowym prawie czynszowym najpierw upowszechniło się na Pomorzu Zachodnim i na Śląsku. Z biegiem czasu obejmowało ziemie polskie położone na wschodzie: Małopolskę, Wielkopolskę i Mazowsze.

Zapamiętaj!

Wprowadzenie nowego prawa czynszowego zwiększało dochody właścicieli ziemskich a chłopom, jeśli tylko wywiązywali się z umów, dawało wolność osobistą.

W XIII w. na ziemiach polskich wzorem Europy Zachodniej mieszczaństwo zaczęło odgrywać coraz większą rolę. Miasta próbowały uniezależniać się od władców i uzyskiwać samorząd i własne prawa. Podobnie w Polsce już w XIII w. osady miejskie zaczęły uzyskiwać prawa lokacyjne. Wzorem dla nich były miasta północnoniemieckie, więc zyskały nazwę lokacji miejskich na prawie niemieckim - magdeburskim. Różnice w nazwie, np. prawo średzkie czy chełmińskie, wynikały z nazw miast, za pośrednictwem których upowszechniło się w Polsce niemieckie prawo lokacyjne. Miasta lokowane na prawie miejskim otrzymywały od właścicieli miasta (księcia, króla) samorząd z dziedzicznym wójtem podległym właścicielowi miasta. Z biegiem czasu powstawały wybieralne ławy miejskie, które były sądami kolegialnymi. W nowo lokowanym mieście wytyczano rynek i prostopadle odchodzące od niego ulice. Często miasta otaczano murem, co jednak wymagało specjalnego przywileju władcy.

Zapamiętaj!

Kraków, jako jedno z pierwszych miast na ziemiach polskich, został lokowany na prawie niemieckim przez księcia Bolesława Wstydliwego w 1257 r.

Kultura średniowiecza

Przełom starożytności i pierwsze wieki średniowiecza, to wobec wielkich zmian i zawirowań w Europie Zachodniej czas upadku kultury i sztuki. Barbarzyńcy nie doceniali sztuki i nie tworzyli wartości wyższych. Jedynie Kościół katolicki, a szczególnie domy zakonne, były wyspami i oazami jakiejkolwiek kultury w morzu chaosu, zamętu i niepokoju.

W takiej sytuacji korzystnie zaznaczył się okres panowania Karola Wielkiego i jego działania zmierzające do podźwignięcia kultury, sztuki, pisarstwa. Czasy te noszą miano „renesansu karolińskiego” i były ważnym etapem w dalszym rozwoju kulturalnym Europy Zachodniej.

Dużą i niezbadaną jeszcze do końca rolę w XI i XII w. odgrywały pielgrzymki. Ogromne rzesze pielgrzymów wędrowały często tysiące kilometrów do miejsc kultu. Do najpopularniejszych miejsc odwiedzanych przez pielgrzymów należały grób św. Jakuba w Compostelli w Hiszpanii oraz Rzymu. Od czasu krucjat prawie powszechne stało się pielgrzymowanie do Ziemi Świętej.

Zapamiętaj!

Podróże przyczyniły się do zwiedzania nieznanych miejsc, wymiany poglądów i poszerzenia horyzontów umysłowych. Pielgrzymi byli także pośrednikami w przekazywaniu nowych prądów umysłowych, odkryć, wiedzy o świecie. Ożywieniu uległy także nastroje religijne.

Dzięki tym zmianom nastąpił rozwój umysłowy na Zachodzie. Systematycznie podnoszono poziom szkół we Włoszech - w Bolonii i Padwie, we Francji - w Chartres i Paryżu. W wyniku zetknięcia się z dorobkiem kulturowym antyku za pośrednictwem Bizancjum (wyprawy krzyżowe) i kontaktów, także pokojowych, z Arabami (przy okazji krucjat, ale także na Półwyspie Pirenejskim) nastąpiło „odkrycie na nowo” antyku, szczególnie twórczości literackiej i filozoficznej starożytności.

W XI w. na potrzeby Kościoła zaczęła się szybko rozwijać filozofia. Powszechnie znano i studiowano Platona i Arystotelesa. Najwybitniejsi filozofowie średniowieczni to: Roscelin (1050-1120), Abelard (1079-1142), Bernard z Clairvaux (1090-1153).

Scholastyka to nazwa filozofii uprawianej w szkołach średniowiecznych. Wielki filozof Anzelm był zwolennikiem uzasadniania prawd wiary przez rozum, twórcą powiedzenia „wiara szuka poznania”. W tym duchu rozwinęła się scholastyka. W XIII w., dzięki odczytaniu na nowo dzieł Arystotelesa za pośrednictwem filozofów arabskich, stało się z czasem możliwe dostosowanie filozofii wielkiego Greka do potrzeb chrześcijaństwa. Przypisuje się to Albertowi Wielkiemu (1205-1280) i jego uczniowi Tomaszowi z Akwinu (1224-1274). Arystotelizm w wydaniu św. Tomasza stał się podstawą jego koncepcji filozoficzno-religijnej, nazwanej od imienia autora tomizmem. Łacina była językiem powszechnie używanym w średniowiecznej Europie, językiem dyplomacji, nauki, Kościoła, warstw wykształconych, literatury, itd. Coraz częściej jednak zaczęły pojawiać się próby pisania w językach narodowych, choć początkowo miały ograniczony zasięg.

Ogromną popularnością cieszyły się eposy rycerskie tzw. „chansons de geste”, opisujące czyny wojenne rycerzy. Najsłynniejsze z nich to Pieśń o Rolandzie, Pieśń o Nibelungach i inne. Często utrwalone w językach narodowych.

W warunkach Europy XI i XII w. nastąpił potężny rozwój budownictwa, przede wszystkim sakralnego, w którym dominował styl romański. Powstał z połączenia tradycji rzymskich i wschodnich. Podstawowym tworzywem budowlanym był kamień. Drewniane stropy powszechnie zastępowano sklepieniami: krzyżowym i kolebkowym. Mury były grube, okna i drzwi małe. Sprawiało to wrażenie mrocznego wnętrza. Najbardziej popularnym planem, na jakim budowano kościoły, był plan bazyliki o trzech lub pięciu nawach na rzucie krzyża łacińskiego. Motywami dekoracyjnymi były wątki geometryczne i stylizowana roślinność. W sztuce romańskiej rozwijała się rzeźba - naiwna w formie i nieporadna. Na południu Europy rozwinęło się malarstwo ścienne - freski na ścianach kościołów. Nastrój mroczności w świątyniach potęgowały różnobarwne witraże.

Plan kościoła romańskiegoOtwory okienne budowli romańskich - pojedyncze, podzielone

W końcu XII i na początku XIII w. ukształtował się nowy styl w architekturze - gotyk. Jego kolebką była Francja. W przeciwieństwie do stylu romańskiego był bardziej śmiały, lekki, o strzelistych konstrukcjach. Przestronne, jasne wnętrza zastąpiły ciężkie i ciemne. Półkole zastąpiono łukiem i strzelistością. Budowle miały kilka kondygnacji, wspartych przyporami. Pojawiły się lekkie i wysokie sklepienia. Ściany otrzymały duże otwory okienne, często przeszklone wspaniałymi witrażami. Kościoły budowano na planie krzyża łacińskiego, najczęściej o trzech nawach. Materiałem budowlanym był powszechnie używany biały kamień, w niektórych krajach czerwona cegła.

Sklepienia gotyckie: a) kryształowe, b) gwiaździste, c) siatkowe

Rzeźba gotycka jest bardziej realistyczna, tematy są zaczerpnięte z życia ludzi. W malarstwie coraz śmielej artyści posługują się barwami. W średniowieczu twórczość artystyczna była anonimowa. Kultura w całej Europie była podobna oraz uniwersalna, czyli powszechna.

W filozofii obowiązujący powszechnie tomizm (Tomasz z Akwinu) zaczął być podważany przez franciszkanina Rogera Bacona (1214-1294), który uważał, że zrozumienie dzieł Arystotelesa, którego interpretował Tomasz za pośrednictwem przekładów, powinno nastąpić przez poznanie języka autora. Bacon domagał się, by znajomość przyrody opierała się nie na wiedzy nabytej, książkowej, lecz na doświadczeniu. Bacon był krytykiem nauki scholastycznej, która w XIV w. straciła atrakcyjność. Literatura późnego średniowiecza była nadal pod względem językowym jednolita - dominował język łaciński. Coraz częściej jednak dzieła literackie powstawały w językach narodowych. Wybitni włoscy poeci, którzy są zaliczani do prekursorów nowego prądu kulturowego, nowej epoki - renesansu - tworzyli w łacinie, coraz częściej jednak sięgali do lokalnego narzecza włoskiego, które z czasem stało się podstawą tworzenia literackiego języka włoskiego.

Wybitni twórcy:

Dzieła tworzone przez ludzi późnego średniowiecza przestały być anonimowe. Wiąże się to z pojawieniem się nowej filozofii życia i postępowania, z humanizmem. Stawiał on na pierwszym miejscu człowieka (humanus).

Po upadku Konstantynopola (1453) uchodzący z Bizancjum uczeni Grecy przynieśli do Europy znajomość antyku, który coraz powszechniej poznawany, stał się początkiem rodzącego się renesansu - jego kolebką były państewka włoskie.

We wczesnym średniowieczu nastąpił upadek oświaty i szkół. Za czasów Karola Wielkiego szkolnictwo zostało częściowo zreformowane. Prawdziwy rozwój nastąpił dopiero w XII i XIII w. Ludzie poszukiwali wiedzy. Nie wystarczały im podstawowe wiadomości wynoszone ze szkół klasztornych. Niektóre ze szkół średniowiecznych zyskały znaczną popularność. We Francji najpopularniejsze szkoły w Chartres, w Paryżu na wzgórzu św. Genowefy, w Italii szkoły z Bolonii. To one dały początek średniowiecznym uniwersytetom.

Zapamiętaj!

Uniwersytety (z łac. universitas - wspólnota uczących się i nauczających, czyli profesorów i studentów), powstały w średniowiecznej Europie. Wzorowały się na uczelniach antycznych. O prymat pierwszeństwa rywalizowały szkoły w Paryżu i Bolonii. Stały się wzorami organizacyjnymi nowo zakładanych akademii i uniwersytetów.

Powstały w 1088 r. uniwersytet w Bolonii szczycił się osiągnięciami w badaniach nad prawem rzymskim. Pierwsi wykładowcy prowadzili wykłady z prawa rzymskiego. Studia były płatne. Sława uczelni i miasta sięgała poza granice Italii. Scholarzy (studenci) korzystali z wielu przywilejów, ze swego grona wybierali rektora, organizowali rok akademicki i dobierali sami kadrę profesorską, którą opłacali. Na uniwersytecie w Bolonii wykształciły się demokratyczne stosunki, uniwersytet cechowała świeckość i brak wydziału teologicznego.

Paryż to uniwersytet wyrosły ze szkoły katedralnej i szkół klasztornych m.in. na wzgórzu św. Genowefy. Na tej uczelni nie było wydziału prawniczego. Uniwersytet paryski był uczelnią teologiczną i hierarchiczną. W przeciwieństwie do uniwersytetu w Bolonii, decydujący głos mieli profesorowie - z własnego grona wybierali władze uczelni i rektora. Działalność uniwersytetu paryskiego była poddana kontroli biskupa.

Twórcami dóbr kultury na ziemiach polskich w X-XIII w. byli przybysze z Europy Zachodniej. Łacina była językiem uniwersalnym, którym posługiwano się w piśmiennictwie religijnym, naukowym i w kancelariach władców.

Ogromną rolę w rozwoju kultury we wczesnym średniowieczu spełniały dwory monarsze i możnowładcze. Na dworze Bolesława Chrobrego przebywali wielcy tamtych czasów: biskup praski Wojciech, Bruno z Kwerfurtu (autor Żywota św. Wojciecha) i inni. W twórczości piśmienniczej sławiono żywoty świętych (hagiografia), zawierała ona wiele przypowieści religijnych zaczerpniętych z Pisma Świętego. Już w XI w. nasi władcy znali łacinę, grekę (Mieszko II), a książę Kazimierz Odnowiciel (Mnich) spędził podobno kilka lat w klasztorze.

Ziemie polskie utrzymywały ożywione kontakty z terenami Europy Zachodniej (Nadrenia, Kolonia, teren dzisiejszej Belgii). Na zamówienie dostojników kościelnych sprowadzano księgi liturgiczne, zaczęły powstawać pierwsze zapiski o charakterze kronikarskim (roczniki).

Budownictwo było drewniane, ale od czasów Mieszka I zaczęły powstawać konstrukcje kamienne - budownictwo przedromańskie (rotunda na Ostrowie Lednickim, rotunda Najświętszej Marii Panny na Wawelu, kamienne pozostałości kościoła w Poznaniu). Na przełomie XI i XII w. zbudowano kaplice przypałacowe w Przemyślu, Gieczu, Wiślicy, Trzemeśnie, Łęczycy, kościół Najświętszego Salwatora w Krakowie na Salwatorze. Budowlami w stylu romańskim są: tzw. katedra hermanowska na Wawelu, kościoły-katedry w Poznaniu, Gnieźnie, opactwo Benedyktynów w Tyńcu pod Krakowem, św. Andrzeja w Krakowie, a także katedry w Płocku, kościoły w Wiślicy, Opatowie, Łęczycy, Strzelnie, opactwo w Czerwińsku i wiele innych.

Da najwspanialszych rzeźb romańskich należy zaliczyć: drzwi gnieźnieńskie (ok. 1170-1180), drzwi katedry płockiej (poł. XII w.), nieliczne portale i tympanony rzeźbione w kościołach i katedrach we Wrocławiu, Strzelnie, Wiślicy.

Na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu licznie powstawały zgromadzenia zakonne:

W XIII w. nastąpił w Polsce przełom w dziedzinie kultury. Kulturą zaczęli się interesować ludzie świeccy - możni i bogate mieszczaństwo. Powstawały coraz liczniejsze szkoły przykatedralne i, kształcące na poziomie podstawowym, parafialne, co wpłynęło na wzrost liczebny polskiego duchowieństwa. Wybitnym kronikarzem polskim był Wincenty Kadłubek, absolwent uniwersytetów w Paryżu i Bolonii. Jego Kronika cieszyła się dużym zainteresowaniem. Dziś wiadomo, że autor nie był pisarzem do końca obiektywnym w przeciwieństwie do naszego pierwszego kronikarza Galla Anonima, piszącego na pocz. XII w. na dworze księcia Bolesława Krzywoustego. Autorem powstałych w poł. XIII w. żywotów św. Stanisława był Wincenty z Kielc. Coraz więcej Polaków wybierało studia zagraniczne. Ukazały się licznie kroniki (Kronika wielkopolska, Kronika śląsko-opolska i inne).

Budownictwo XIII w. było jeszcze pod wpływami stylu romańskiego, ale jednak już na ziemie polskie wkracza nowy styl gotycki - kościoły i klasztory dominikanów (Kraków, Poznań, Wrocław), franciszkanów (Gniezno, Kalisz, Kraków). W nowym stylu powstały: katedra wrocławska i kościół Mariacki w Krakowie. Materiałem murarskim, w przeciwieństwie do Europy Zachodniej (kamień), na ziemiach polskich była cegła. Rozwija się także rzeźba, malarstwo, złotnictwo gotyckie.

Mimo ogromnych wpływów z Zachodu, w sztuce polskiej tego okresu zauważalne były również oryginalne elementy polskie.

Rozkwit średniowiecza i kultury tego okresu na ziemiach polskich przypada na XV w. Kultura polska nie była już biernym odbiorcą, ale włączała się aktywnie w tworzenie ogólnoeuropejskich form kulturowych. Podnosił się ogólny poziom rozwoju cywilizacji. Wykorzystywane były zdobycze techniczne z okresu wcześniejszego, nastąpił rozwój hutnictwa, metalurgii, górnictwa. W miastach rozwinęły się te gałęzie rzemiosła, które były związane z wyrobem narzędzi rolniczych.

W XV w. upowszechniło się w miastach budownictwo murowane. Powstawały liczne kamienice mieszkalne, mury obronne. Mimo to drewno w budownictwie dominowało jeszcze do XVIII w.

Wraz z rozwojem sieci parafialnej nastąpił równoległy rozwój szkolnictwa elementarnego, często stojącego na dosyć wysokim poziomie. Uczniami byli synowie szlacheccy, mieszczańscy, a nawet chłopscy.

Zapamiętaj!

Na drugą połowę XV w. przypadają początki wpływów humanistycznych i renesansowych na ziemie polskie. Są one jeszcze nieśmiałe. Do pierwszych humanistów należy zaliczyć: Jana z Ludziska, Grzegorza z Sanoka, arcybiskupa lwowskiego. Wybitnym humanistą, z pochodzenia Włochem, jest wychowawca dzieci królewskich Filip Buonaccorsi, nazywany Kallimachem.

Upowszechnieniu czytelnictwa i rozwojowi piśmiennictwa sprzyjało upowszechnienie się druku. W 1473 r. w Krakowie po raz pierwszy w Polsce wydrukowano kalendarz.

W architekturze na schyłek średniowiecza na ziemiach polskich przypada rozkwit gotyku. Rzeźba schyłku średniowiecza jest drewniana. Najwspanialsze zabytki to: Madonna z Krużlowej i wspaniałe prace środowiska skupionego wokół rzeźbiarza z Norymbergi, mieszkającego w Krakowie Wita Stwosza - ołtarz w kościele Mariackim, który posiada już pewne cechy renesansowe. Malarstwo to przede wszystkim sztuka iluminatorska (Graduał Olbrachta, Psałterz floriański), liczne polichromie. Rozwinęło się malarstwo sztalugowe.

Ostatnio oglądane

Ostatnio oglądane
Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij