Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej

Pierwsze bezkrólewia i ich znaczenie

Ugruntowanie się ustroju demokracji szlacheckiej, ustroju, jaki panował w Polsce od XVI do XVIII w., nastąpiło ostatecznie w czasie dwóch pierwszych bezkrólewi.

7 VII 1572 r. zmarł bezpotomnie Zygmunt II August, ostatni król z dynastii Jagiellonów. Doszło do poważnego kryzysu w państwie, ponieważ król nie pozostawił żadnych wskazówek co do formy elekcji, miejsca i osób uprawnionych do udziału w wyborze nowego władcy. W kraju sytuację potęgowało napięcie między szlachtą a magnaterią i skomplikowana sytuacja międzynarodowa.

Szlachta zawiązała konfederację, związki w ziemiach i województwach tzw. kaptury. Dbały one o porządek i bezpieczeństwo publiczne. Powołano sądy kapturowe, w których zasiadła szlachta. W sprawie powołania osoby interrexa, czyli międzykróla, katolicy przeforsowali kandydaturę prymasa Jakuba Uchańskiego, w kolejnych elekcjach praktyka ta została potwierdzona. Protestanci wywalczyli to, że marszałek wielki koronny Jan Firlej (kalwin), a w przyszłości jego następcy mieli od nowych władców odbierać przysięgę. W wyniku długotrwałych dyskusji zaakceptowano propozycję Piotra Zborowskiego o dopuszczeniu do elekcji całej szlachty i głosowaniu większością głosów, elekcja viritim. Zasady te zostały przyjęte na sejmie konwokacyjnym w styczniu 1573 r. w Warszawie. Został także wyznaczony termin i miejsce elekcji, uchwalony tekst Konfederacji Warszawskiej, i zagwarantowany pokój religijny w państwie.

W kwietniu i maju 1573 r. pod Warszawą we wsi Kamień na sejmie elekcyjnym doszło do wyboru króla. Nieoczekiwanie został nim książę francuski Henryk de Valois (Walezy), brata króla Francji Karola IX. Król-elekt był aktywnym uczestnikiem nocy św. Bartłomieja i z obawy przed prześladowaniami religijnymi i dążeniem do absolutyzmu szlachta ułożyła warunki objęcia władzy i panowania Henryka w Rzeczypospolitej. Warunki wyboru króla zostały zawarte w tzw. artykułach henrykowskich. Stały się one podstawą ustroju Rzeczypospolitej. Były stałe i niezmienne, przysięgali na nie wszyscy królowie elekcyjni. Były podstawą prawną funkcjonowania naszego państwa i demokracji szlacheckiej.

Gwarantowały:

- wolną elekcję,

- konieczność zwoływania sejmu walnego przez króla raz na dwa lata na 6 tygodni, a w razie potrzeby wcześniej na 2 tygodnie, wyrażanie przez sejm walny akceptacji na zwoływanie pospolitego ruszenia, nakładanie ceł i podatków, współdecydowanie przez senat o polityce zagranicznej państwa, a szczególnie o wojnie i pokoju,

- ustanawiały instytucję senatorów-rezydentów w liczbie szesnastu, którzy mieli doradzać i kontrolować króla,

- wprowadzały zasadę opłacania przez króla pospolitego ruszenia za granicami państwa i utrzymywanie przez władcę wojska kwarcianego,

- przestrzeganie Konfederacji Warszawskiej o tolerancji religijnej,

- prawo szlachty do rokoszu - wypowiedzenia posłuszeństwa królowi, gdyby nie przestrzegał wszystkich artykułów henrykowskich i praw Rzeczypospolitej.

W Paryżu król-elekt zaprzysiągł jeszcze osobiste zobowiązania wobec Rzeczypospolitej - pacta conventa. Panowanie w Polsce Henryka Walezego nie trwało długo, już w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 r. król potajemnie opuścił Kraków, udając się do Francji. Po rocznym oczekiwaniu na władcę ogłoszone zostało bezkrólewie, czyli interregnum i termin nowej elekcji.

Druga elekcja utwierdziła organizację naszego państwa w czasie bezkrólewia, ale w przeciwieństwie do pierwszej była rozbita. Magnaci opowiedzieli się za cesarzem Maksymilianem II Habsburgiem, szlachta i część senatorów była tej kandydaturze przeciwna z obawy przed rządami absolutnymi Habsburga, a także z obawy rozpoczęcia wojny z Turcją, którą wybór Maksymiliana mógł spowodować. 12 grudnia 1575 r. prymas Jakub Uchański ogłosił królem polskim Maksymiliana II Habsburga. W trzy dni później, 15 grudnia, szlachta i część senatorów wybrała królem tzw. Piasta, rodzimego kandydata - Annę Jagiellonkę, siostrę Zygmunta Augusta, dając jej za męża księcia Siedmiogrodu, Stefana Batorego. Pospolite ruszenie szlacheckie pod Jędrzejowem poparło Annę i Stefana Batorego, Kraków został opanowany przez zwolenników Batorego. Na początku 1576 r. Stefan Batory koronował się wspólnie z Anną na króla Polski potwierdził artykuły henrykowskie w pełnym brzmieniu, łącznie z punktem o tolerancji religijnej.

Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij