Jesteś tutaj: Historia » Gimnazjum » Starożytność » Starożytna Grecja

Starożytna Grecja

Warunki życia w Grecji

Starożytna Grecja zajmowała południową część Półwyspu Bałkańskiego - Peloponez, wyspy na Morzu Egejskim oraz zachodnie wybrzeże Azji Mniejszej.

Południową część Półwyspu Bałkańskiego, czyli tzw. Grecję właściwą, od trzech stron oblewały morza - od wschodu Egejskie, od zachodu Jońskie, od południa Śródziemne.

Starożytna Grecja

Większość powierzchni Grecji pokrywają góry. Wysokie, przecinające się łańcuchy górskie tworzyły naturalne krainy geograficzne (np. Peloponez, Attykę, Beocję, Tesalię).

W Grecji panuje klimat śródziemnomorski, w praktyce występują dwie pory roku - upalna i deszczowa.

Wysokie, męczące dla ludzi i zwierząt temperatury wysuszały rzeki i potoki. Brak wody utrudniał pracę na polach. Gleby znajdujące się w dolinach i na nielicznych równinach były żyzne, jednak było ich niewiele (1/5 powierzchni). Dlatego wykorzystywano pod uprawy zbocza górskie (ziemię wnoszono w koszach na plecach), co było fatalne w skutkach, ponieważ deszcze spłukiwały ziemię, odsłaniając skały. Góry traciły szatę rośliną i zamieniały się w kamienne pustkowia.

Grecy zajmowali się:

rolnictwem
  • uprawiali oliwki (oznaką zamożności była liczba drzewek oliwnych), winorośl, zboża, warzywa, drzewa owocowe
  • hodowano kozy, owce, rzadziej konie
rzemiosłem wykorzystując liczne bogactwa naturalne ze srebra wytwarzali ozdoby, z żelaza narzędzia i broń, z glinki naczynia
rybołówstwem połowy były ważnym źródłem zdobywania pożywienia, łowiono m.in. tuńczyki
handlem
  • przywożono skóry, futra, wyroby metalowe, cynę, niewolników
  • eksportowano oliwę, wino, srebro, gliniane naczynia

Bardzo dobrze rozwinięta linia brzegowa, górzysty teren, odległe od siebie siedziby Greków - wszystko to przyczyniło się do rozwoju żeglugi.

Trudne do przekroczenia naturalne granice (góry) sprawiły, że Grecy nie utworzyli jednego wielkiego państwa.

Liczne państewka powstawały w dolinach pomiędzy górami.

Chociaż Grecy mówili tym samym językiem, mieli te same obyczaje i wierzyli w tych samych bogów - nie tworzyli jednego państwa

Kultura kreteńsko-mykeńska

Grecja kojarzy nam się zawsze z kulturą okresu klasycznego (V-IV w. p.n.e.). Jednak już wiele wieków wcześniej na pobliskich wyspach rozwijała się cywilizacja grecka. Opisana została ona w poematach Homera - Iliadzie i Odysei.

W trzecim tysiącleciu p.n.e. na Krecie istniała wysoko rozwinięta cywilizacja minojska (nazwa jej pochodzi od legendarnego władcy Krety, króla Minosa). Okres jej świetności przypada na XVII-XV w.

p.n.e. Istniały tam dobrze rozwinięte miasta z budowlami kamiennymi i kanalizacją. O wysokim poziomie gospodarki i rzemiosła świadczą znalezione przedmioty. Kreteńczycy byli wspaniałymi żeglarzami i kupcami - handlowali z Syrią, Egiptem, a nawet docierali do Półwyspu Iberyjskiego. Wynaleźli pismo nazywane linearnym A (jego znaki zbudowane są z linii), którego do tej pory nie odczytano. Kultura kreteńska nagle upadła, ale jej osiągnięcia wywarły duży wpływ na kulturę grecką.

W ciągu 2 tysiąclecia p.n.e. na Półwysep Bałkański z północy napływały liczne plemiona. Stworzyły one silne państwa, wśród których największe znaczenie miały Mykeny. Mykeny ok. 1450 r. p.n.e. pokonały Kreteńczyków i opanowały wyspę Kretę.

Mykeńczycy zajmowali się uprawą ziemi, hodowlą i handlem. Byli dobrymi żeglarzami. Przejęli część cywilizacji kreteńskiej. Przystosowali pismo linearne A do swojego języka i tak powstało pismo linearne B (pismo sylabiczne, składające się z kilkudziesięciu znaków).

Cywilizacja mykeńska upadła na przełomie XIII i XII w. p.n.e. Nastąpił upadek kultury, wyludnienie i zubożenie kraju. Nastały wieki ciemne, trwające do połowy VIII w. p.n.e.

Miasto-państwo (polis)

Grecy nie osiągnęli jedności politycznej. Starożytna Grecja była rozbita na wiele państewek, które nigdy się ze sobą nie zjednoczyły.

Przyczyny rozbicia:

- ukształtowanie terenu uniemożliwiające wytworzenie jednolitego organizmu państwowego,

- brak zagrożenia zewnętrznego,

- nie stworzono rozbudowanego systemu irygacyjnego, takiego jak w Egipcie, zbędna więc była silna władza centralna.

W związku z tym powstał i upowszechnił się w Grecji specyficzny, bardzo oryginalny typ organizacji państwowej - polis (niewielkie państewko złożone z miasta i jego okolic). Posiadały one odrębną władzę, prawa, armie i niektóre wierzenia.

Władza w polis była równocześnie sprawowana przez:

1. Zgromadzenie - tworzyli je wszyscy obywatele (mający prawa polityczne), podejmowali decyzje dotyczące wojen, pokoju, uchwalania praw, budowy świątyń.

2. Radę - jej członkowie byli wybierani przez Zgromadzenie bądź włączeni w jej skład jako byli urzędnicy. Byli to ludzie najbogatsibądź mający w polis wysoką pozycję społeczną. Nazywali siebie aristoi (gr. najlepsi), mieli największy wpływ na władzę.

Typ ustroju zależał od tego, czy przewagę w rządach miała Rada, czy Zgromadzenie. Dlatego wyróżniamy ustrój: oligarchiczny (gr. „rządy nielicznych”) - przewaga rady nad zgromadzeniem, demokratyczny (gr. „rządy ludu”) - przewaga zgromadzenia nad radą.

Specyficzną formą rządów była tyrania - tyran to ktoś, kto objął władzę, nie mając do tego żadnego prawa (często rządy tyrana były okresem rozwoju i pomyślności polis).

Greckie miasta nie żyły w całkowitej izolacji. W obliczu zewnętrznego niebezpieczeństwa zawierały z sobą przymierze. Często między sobą walczyły. Mimo politycznego rozbicia i licznych wojen Grecy mieli świadomość wspólnoty - łączył ich język, kultura i wierzenia religijne. Kraj nazywali Helladą, a siebie Hellenami.

Kolonizacja grecka

Uboga w urodzajną ziemię i bogactwa naturalne Grecja nie była w stanie wyżywić stale zwiększającej się liczby mieszkańców. Zmuszało to Greków do opuszczania swej ojczyzny i szukania nowych terenów poza jej granicami. Najwcześniej osiedlili się oni na wyspach Morza Egejskiego i zachodnich wybrzeżach Azji Mniejszej.

W VIII wieku p.n.e. rozpoczęła się tzw. wielka kolonizacja, która trwała aż do VI wieku p.n.e. W jej wyniku Grecy opanowali wybrzeża Morza Czarnego, południową Italię i Sycylię, wybrzeże dzisiejszej Francji oraz północno-wschodnie wybrzeża Afryki. Kolonie w południowej Italii i na Sycylii nazywano Wielką Grecją. Powstało tam wiele bogatych miast, m.in. Tarent, Syrakuzy i Neapol.

Kolonia - obszar zamorski zamieszkany przez Greków. Kolonia rządziła się samodzielnie i utrzymywała stosunki handlowe i kulturalne z miastem, które ją założyło.

Najważniejsze informacje

Położenie: południowa część Półwyspu Bałkańskiego, obszar, którego dużą część zajmują góry.

Miasta-państwa: polis, samodzielne państwa (miasto i najbliższa okolica), największe znaczenie miały Ateny i Sparta.

Nazwa: starożytni Grecy nazywali siebie Hellenami, a swoją ojczyznę Helladą.

Główne zasady religii greckiej

Wierzenia religijne Greków wywodziły się z mitów - opowieści, w których występują bogowie i legendarni bohaterowie - poruszających zagadnienie dobra i zła, życia i śmierci oraz pochodzenia świata i człowieka.

Doktryna religijna nie była do końca sformułowana, określona i zapisana. Grecy nie mieli świętej księgi, wskazówek i wzorców moralnych.

Wierzyli w wielu bogów - politeizm. Świat bogów był uporządkowany, bóstwa mniej ważne podlegały ważniejszym.

W VIII-VI w. p.n.e. ukształtowała się wiara w bogów panhelleńskich, czyli ogólnogreckich, za ich siedzibę uważano górę Olimp.

Zeus - ojciec wszystkich bogów, pan nieba i ziemi

Posejdon - brat Zeusa, bóg mórz

Hades - brat Zeusa, bóg podziemia

Hera - żona Zeusa, opiekunka rodzin

Atena - bogini mądrości

Apollo - bóg światła, poezji, podlegało mu dziewięć muz, opiekunek sztuki i nauki

Bogowie greccy

Każde bóstwo opiekowało się inną dziedziną życia. Miało ulubione miasto i swoich wybrańców, których otaczało szczególną troską.

W Grecji ukształtowało się antropomorficzne wyobrażenie bogów, czyli byli oni podobni do ludzi, piękni, wspaniałomyślni, weseli, dobrzy, ale też złośliwi, zawistni, kłótliwi. Od ludzi różnili się tym, że byli nieśmiertelni. Mogli łączyć się z ludźmi i z tych związków rodzili się herosi - śmiertelni półbogowie, obdarzeni nadludzką mocą (Herakles).

Grecy wierzyli, że ich los zależy całkowicie od bogów, do nich więc się modlili, oczekiwali od nich znaków i wskazówek jak postępować

(swoją wolę bogowie objawiali w wyroczniach - najsłynniejsza z nich była wyrocznia w Delfach).

Wiara Greków w życie pozagrobowe

Grecy wierzyli w życie pozagrobowe. Byli przekonani, że dusza ludzka po śmierci wędruje do podziemnego świata zmarłych, Hadesu. Wejścia do niego strzegł trzygłowy pies Cerber. Przewoźnik Charon przeprawiał łodzią dusze zmarłych na drugi brzeg rzeki Styks. Zapłatą dla niego był obol (moneta), wkładany w usta zmarłego przed pogrzebem. Zmarli, którzy za życia nie spełnili żadnego dobrego ani złego uczynku, pozostawali w Hadesie. Do krainy wiecznej wiosny i szczęścia (na Pola Elizejskie) trafiały dusze sprawiedliwych. Natomiast do najgłębszej, mrocznej części, Tartaru, strącano dusze złoczyńców i największych przestępców, skazanych na najcięższe kary.

Mit - opowiadanie o bogach i bohaterach greckich.

Mitologia - zbiór mitów.

Kultura religijna starożytnych Greków znalazła swe odbicie we wspaniałej mitologii.

Najważniejsze informacje

Religia w starożytnej Grecji: politeizm, najważniejsi bogowie greccy: Zeus, Hera, Posejdon, Hades, Atena, Afrodyta, Apollo, Artemida. Grecy czcili również bohaterów - herosów, np. Heraklesa, Tezeusza, Jazona.

Antropomorfizm: Grecy wyobrażali sobie bogów na podobieństwo ludzi, mieli oni mieszkać na jednym ze szczytów gór oddzielających Macedonię od Tesalii, Olimpie. Bogowie byli młodzi, piękni, nieśmiertelni.

Mit i mitologia: wierzenia Greków zostały zawarte w mitach (opowieściach o bogach i bohaterach), ich zbiór to mitologia.

Igrzyska olimpijskie

Uprawianie przez Greków sportu miało znaczenie zarówno religijne, jak i praktyczne. Przywiązywali oni ogromną wagę do piękna ciała i sprawności fizycznej (była przydatna na wojnie). Mieli również zamiłowanie do rywalizacji, dlatego zawody sportowe cieszyły się wielką popularnością.

Najważniejsze igrzyska sportowe odbywały się co 4 lata ku czci boga Zeusa w miejscowości Olimpia. Po raz pierwszy odbyły się w 776 r. p.n.e. - od tej daty Grecy liczyli czas.

Igrzyska były wielkim świętem, na czas ich trwania przerywano wojny i zawierano tzw. pokój boży. Zawody trwały 5 dni.

Dzień pierwszy Dzień drugi Dzień trzeci i czwarty Dzień piąty
  • odbywała się uroczysta procesja
  • składano ofiary Zeusowi
  • przysięgano walczyć uczciwie, zgodnie z przyjętymi zasadami
walczyli ze sobą chłopcy
  • walczyli dorośli
  • rozgrywano pięciobój: bieg na dystansie jednego stadionu (ok. 200 m), skok w dal z ciężarkami, rzut dyskiem i oszczepem, zapasy
  • potem dodano wyścigi rydwanów zaprzężonych w konie oraz boks
nagradzano zwycięzców wieńcami laurowymi

Zwycięstwo w igrzyskach zapewniało sławę i szacunek w całej Helladzie.

Oprócz zawodów sportowych w Olimpii odbywały się w tym czasie również recytacje poezji, śpiewy, dyskusje polityczne.

Na wzór igrzysk olimpijskich urządzano igrzyska w innych miejscowościach, ale nie były tak sławne i nie miały takiego znaczenia.

Czy wiesz, że...

Idea igrzysk olimpijskich wskrzeszona została przez barona francuskiego Pierre’a de Coubertin, który w 1896 roku zorganizował w Atenach pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie.

Najważniejsze informacje

Znaczenie olimpiad: były świętami ku czci Zeusa, odbywały się co cztery lata w Olimpii, trwały pięć dni. Na czas ich trwania zawierano „pokój boży” - zawierano rozejmy, przerywano wojny.

Dyscypliny sportowe, nagrody: najważniejszą był pięciobój, a nagrodą dla zwycięzcy wieniec z liści wawrzynu i wielka sława w całej Helladzie.

Wojny Greków z Persami w obronie niepodległości

W VI wieku p.n.e. w południowo-zachodniej Azji powstało potężne państwo perskie. W ciągu kilkudziesięciu lat władcy perscy podbili sąsiednie kraje, m.in. Babilonię, Fenicję i Egipt. Następnie podporządkowali sobie kolonie greckie w Azji Mniejszej. Miasta greckie, nękane wysokimi daninami, nie chciały pogodzić się z panowaniem perskim i przystąpiły do walki.

Na czele zbuntowanych kolonii stanął Milet. Powstańcom przyszły z pomocą Ateny. Siły Greków były jednak za słabe i Persowie powstanie stłumili. Król perski zrozumiał, że aby utrzymać w zależności kolonie greckie w Azji Mniejszej, musi dokonać podboju całej Grecji.

Bitwa pod Maratonem (490 r. p.n.e.)

W 490 roku p.n.e. król perski Dariusz wysłał do Grecji silną flotę z wojskami lądowymi na pokładzie. Dotarła ona do Attyki, niedaleko Aten. Do decydującej bitwy doszło na równinie pod Maratonem, w której Grecy dowodzeni przez Miltiadesa rozbili przeważające siły wroga. O zwycięstwie zadecydowało szybkie uderzenie ciężkozbrojnej piechoty greckiej (hoplitów), która uniemożliwiła łucznikom perskim i konnicy włączenie się do walki. Rozgromiona armia perska ratowała się ucieczką, szukając schronienia na swych okrętach.

Czy wiesz, że...

Do programu igrzysk olimpijskich (od 1896 roku) wprowadzony został bieg maratoński na dystansie 42 km 195 metrów. Tradycja głosiła, że po zwycięskiej dla Greków bitwie pod Maratonem, wysłano gońca z wieścią do Aten. Goniec ten po przebyciu blisko 42-kilometrowej trasy biegiem, zdołał tylko krzyknąć „zwycięstwo” i padł martwy z wycieńczenia.

Bitwa pod Termopilami (480 r. p.n.e.)

Przez dziesięć lat trwały przygotowania Persów do następnej wyprawy przeciwko Grekom. Król perski Kserkses zgromadził wielką armię i flotęzłożoną z ponad tysiąca okrętów. W 480 roku p.n.e. wyruszył na Grecję, by dokonać jej podboju.

W obliczu zagrożenia państwa greckie zawarły sojusz i wystawiły wspólną armię, którą dowodził król Sparty Leonidas.

Persom udało się jednak zająć północną Grecję. Droga na południe stała teraz dla nich otworem. Jedynym przejściem broniącym dostępu do środkowej Grecji był wąwóz termopilski. Właśnie tu, pod Termopilami postanowili ich zatrzymać Grecy. Przez dwa dni trwały zacięte walki. Persowie, dzięki zdrajcy, odkryli ścieżkę górską prowadzącą na tyły wojsk Leonidasa i zaatakowali równocześnie z dwóch stron. Widząc, że dalszy opór jest beznadziejny, Leonidas kazał sprzymierzonej armii ratować się ucieczką. Sam zaś, z trzystu Spartanami, walcząc bohatersko poległ na placu boju.

Na pomniku postawionym później obrońcom Termopil jest napis „Przechodniu, powiedz Sparcie, że tu leżymy wierni jej prawom”.

Hoplita - ciężkozbrojny żołnierz grecki

Persowie po sforsowaniu Termopil dotarli do Aten, gdzie dokonali wielu zniszczeń, m.in. spalili świątynie na Akropolu.

Bitwa pod Salaminą (480 r. p.n.e.)

Persowie ruszyli na południe. Zdobyli środkową Grecję - Attykę, wykroczyli do Aten i spalili je. Kobiety i dzieci ateńskie znalazły schronienie w innych miastach greckich. Mężczyźni przenieśli się na wyspę Salaminę, u której wybrzeży stała grecka flota wojenna. Została ona zbudowana dzięki Temistoklesowi w ciągu dziesięciu lat, między kolejnymi najazdami perskimi. Temistokles uważał bowiem, że losy wojny rozstrzygną się na morzu. Aby sprowokować „króla królów” - Kserksesa do walki w wąskiej zatoce, posłał do niego rzekomego zdrajcę z wiadomością, że wśród Greków panuje niezgoda i chcą oni uciekać ze swoich okrętów. Persowie zachowali się tak, jak przewidywał Temistokles. Zamknęli wszystkie drogi z zatoki, aby nie wypuścić z niej Greków i doprowadzili do bitwy, w której spodziewali się wygranej. Bitwa pod Salaminą zakończyła się wspaniałym zwycięstwem floty greckiej, która, choć słabsza, rozgromiła większą, ale złożoną z ciężkich okrętów flotę perską.

Wzrost znaczenia Aten po wojnach perskich

Po bitwie pod Salaminą Kserkses z resztką floty wycofał się, pozostawiając część swoich wojsk lądowych w Grecji.

W roku następnym (479 r. p.n.e.) Grecy pobili wojska perskie pod Platejami. Sukces Greków w jednej z największych bitew starożytnościodsunął niebezpieczeństwo perskiego panowania. Grecy obronili niezależność swojej ojczyzny.

Pod przewodnictwem Aten miasta greckie utworzyły Związek Morski, jednocząc swą flotę do walki z Persami. Dzięki temu udało się uwolnić wyspy na Morzu Egejskim i kolonie greckie w Azji Mniejszej.

Najważniejsze informacje

Najważniejsze bitwy Greków z Persami: pod Maratonem (490 r. p.n.e. - zwycięstwo Greków), pod Termopilami (480 r. p.n.e., dowódca Greków - Leonidas, Persowie wtargneli do Attyki, spalili Ateny), pod Salaminą (480 r. p.n.e. - zwycięstwo floty greckiej), pod Platejami (479 r. p.n.e. - zwycięstwo Greków).

Związek Morski: powstał po ostatecznym zwycięstwie nad Persami, pod przewodnictwem Aten, w celu obrony przed ewentualnym ponownym atakiem Persji.

Sparta

Sparta leżała na południu Grecji, w krainie zwanej Lakonią. Po opanowaniu sąsiedniej Mesenii stała się największym państwem w całej Helladzie. Życie tu wyglądało zupełnie inaczej niż w pozostałych państwach greckich. Cała Sparta, nawet w czasie pokoju, przypominała jeden wielki obóz wojenny.

Ustrój Sparty

Ludność Sparty dzieliła się na trzy grupy:

1. Spartiaci - byli to pełnoprawni obywatele. Otrzymywali oni od państwa działkę ziemi, na której pracowali heloci. Ziemi tej nie mogli dzielić ani sprzedać. Ich najważniejszym obowiązkiem była służba wojskowa, która trwała bardzo długo (służyli w wojsku do 60 roku życia).

Czy wiesz, że...

Spartiata nigdy się nie poddawał na polu walki. Wracał „z tarczą” jako zwycięzca lub „na tarczy”, tzn. martwy (niesiony przez innych wojowników na tarczy).

2. Periojkowie - była to ludność wolna, zajmująca się rolnictwem, rzemiosłem i handlem.

3. Heloci - byli to niewolnicy stanowiący własność państwa. Zatrudniono ich do pracy na polach oraz jako służbę domową.

Starożytna Sparta była monarchią. Na czele państwa stało dwóch królów (w czasie wojny jeden z nich wyruszał z wojskiem), którzy pełnili funkcje kapłanów oraz dowodzili armią.

Dużą rolę odgrywała rada starszych zwana geruzją. W jej skład wchodziło 28 obywateli, którzy ukończyli co najmniej 60 lat życia. Wybierani byli przez zgromadzenie ludowe. Obowiązki swe pełnili dożywotnio. Geruzja przygotowywała wnioski na zgromadzenie ludowe.

Zgromadzenie ludowe nie odgrywało większej roli. Głosowało tylko nad wnioskami rady starszych, mogło wniosek przyjąć lub odrzucić. Nie wolno mu było zmieniać go lub stawiać nowych.

Zgromadzenia zwoływano rzadko. Brali w nich udział spartiaci, którzy ukończyli 30 lat życia.

Zgromadzenie Ludowe wybierało na 1 rok pięciu eforów, którzy kierowali finansami, polityką zagraniczną, sądownictwem oraz wychowaniem młodzieży.

Końcem potęgi Sparty było pobicie jej w 371 r. p.n.e. przez Teby.

Wychowanie spartańskie

Wychowaniem przyszłych obywateli zajmowało się państwo. Wkrótce po urodzeniu się niemowlęcia zbierała się rada starszych, która postanawiała o jego dalszym losie. Jeśli uznała, że dziecko jest słabe lub kalekie, zrzucano je w przepaść z góry Tajget. Uważano bowiem, że państwo nie miałoby z niego żadnego pożytku. Zdrowego i silnego chłopca oddawano matce, która opiekowała się nim do siódmego roku życia. Potem chłopcy wcielani byli do oddziałów. Tu, pod nadzorem starszych kolegów, ćwiczyli sprawność fizyczną, posługiwanie się bronią i musztrę wojskową. Od dzieciństwa przyzwyczajani do niewygód, spali na twardym posłaniu z trzciny. Chodzili brudni i głodni. Sądzono bowiem, że skromny posiłek dobrze wpływa na rozwój młodych ciał. Do rozwoju umysłowego przykładano mniejszą wagę. Uczono czytania, liczenia oraz dziejów Sparty, wyrażając przy tym pochwałę dla bohaterów, a pogardę dla tchórzy. Wymagano od nich lakonicznych odpowiedzi (krótkich i rzeczowych). Często byli karani chłostą. W wieku 20 lat trafiali do koszar, gdzie przebywali przez dziesięć lat. Gdy spartiata ukończył 30 lat, otrzymywał od państwa działkę ziemi i mógł założyć rodzinę.

Ćwiczenia fizyczne były obowiązkowe dla dziewcząt, ponieważ uważano, że tylko silna kobieta urodzi zdrowe dziecko. Dziewczęta miały więcej swobody niż ich rówieśniczki w innych częściach Grecji - tańczyły wraz z chłopcami, brały udział w śpiewach chóralnych. Ich skąpy stój gimnastyczny wywoływał zgorszenie w całej Helladzie.

Wychowanie spartańskie było bardzo surowe. Miało na celu wyszkolenie silnych fizycznie, odważnych i doskonałych żołnierzy. Obowiązkiem spartiaty było walczyć, zwyciężać lub zginąć dla ojczyzny.

Najważniejsze informacje

Położenie Sparty: na południu Grecji, w Lakonii.

Ustrój: monarchia (dwóch królów), duże znaczenie miała rada starszych - geruzja.

Warstwy społeczne: spartiaci (obywatele), periojkowie (ludzie wolni - rzemieślnicy, kupcy, rolnicy), heloci (niewolnicy - własność państwa).

Wychowanie spartańskie: bardzo surowe, nacisk kładziono przede wszystkim na rozwój fizyczny, celem było wychowanie żołnierza - człowieka o żelaznej sile i dużej odwadze.

W demokratycznych Atenach

Najważniejsze instytucje demokracji ateńskiej:

zgromadzenie ludowe
  • decydowało o najważniejszych sprawach państwa w jego obradach mógł brać każdy wolny obywatel miasta (z wyjątkiem kobiet, przybyszów, niewolników)
  • zbierało się 4 razy w miesiącu
  • głosowanie odbywało się przez podniesienie ręki
Rada Pięciuset
  • pełniła funkcję ateńskiego rządu
  • załatwiała bieżące sprawy państwa
urzędnicy, w tym 10 strategów
  • wybierani byli na 1 rok
  • za swoją działalność odpowiadali przed zgromadzeniem
  • gdy nie wywiązywali się ze swoich funkcji, mogli być ukarani
sądy przysięgłych
  • zasiadało w nich 6 tys. sędziów wybieranych drogą losowania na 1 rok

Ateny były drugą co do wielkości polis w Grecji. Początkowo w Atenach rządził król. W wyniku osłabienia jego władzy, rządy przejęła grupa arystokracji - wielkich właścicieli ziemskich. Rządy te budziły sprzeciw ubogich chłopów, którzy tracili ziemię i stawali się niewolnikami. Wykorzystał to jeden z polityków - Pizystrat i przejął władzę jako tyran.

Jednak rządy jego następców odznaczały się okrucieństwem i u schyłku VI w. p.n.e. zostały obalone. Wprowadzono nowy system władzy - demokrację.

Przy obsadzaniu urzędów obowiązywała zasada kolegialności - każda funkcja sprawowana była przez kilka osób.

W Atenach pojawił się zawodowy polityk - demagog (gr. „ten, który prowadzi lud”) - nie pełnił żadnej funkcji, ale wpływał, i to w znacznym stopniu, na decyzje zgromadzenia ludowego poprzez swoje przemówienia i wnioski.

Okres największej świetności Aten przypadł na V w. p.n.e. za rządów Peryklesa. Był on wybitnym politykiem i mówcą, wprowadził pensje dla urzędników, co umożliwiło pełnienie urzędów ludziom mniej zamożnym. Jego czasy nazywa się „Wiekiem Peryklesa”.

Cechy demokracji ateńskiej:

- równość wobec prawa,

- wolność wypowiedzi,

- powszechny dostęp do urzędów.

Obywatele identyfikowali się ze swoim państwem. Na Atenach wzorowały się inne polis.

Sąd skorupkowy (ostracyzm)

Raz na rok na Zgromadzeniu Ludowym ustalano, czy jakiś obywatel działa na szkodę państwa. Jeśli większość stwierdziła, że tak, wówczas zwoływano tzw. sąd skorupkowy. W głosowaniu musiało brać udział 6000 obywateli Aten. Każdy z nich wypisywał na glinianej skorupce (ostrakon) nazwisko obywatela, którego działalność zagrażała ustrojowi państwa. Ten Ateńczyk, którego wskazała większość, musiał opuścić miasto i iść na dziesięcioletnie wygnanie.

Perykles

Najwybitniejszym politykiem, mówcą i obrońcą demokracji był Perykles. Przez wiele lat pełnił urząd stratega (dowódcy wojsk). Swój czas i siły poświęcił dla dobra państwa i jego obywateli, za co był ceniony i szanowany.

Wojna peloponeska

W latach 431-404 p.n.e. doszło do wojny (w wyniku rywalizacji) między Spartą a Atenami o hegemonię nad całą Grecją. Prowadzona ze zmiennym szczęściem zakończyła się zwycięstwem Spartan, którzy rozbili wojska ateńskie nad rzeką Aigospotamoi w 405 r. p.n.e., a rok później zdobyli Ateny. Ateńczycy musieli:

- oddać całą flotę wojenną i prawie całą handlową,

- zburzyć fortyfikacje,

- uznać hegemonię Sparty w całej Grecji,

- rozwiązany został Ateński Związek Morski.

Najważniejsze informacje

Rola Aten: po wojnach perskich Ateny stały się ośrodkiem życia gospodarczego i kulturalnego Grecji.

Ustrój: demokracja (wszyscy obywatele mieli te same prawa, a rządy zależały od woli większości). Najwyższą władzą w Atenach było zgromadzenie ludowe (zebranie, w którym brali udział obywatele ateńscy).

Ostracyzm: sąd, podczas którego w drodze głosowania wskazywano obywateli zagrażających dobru państwa. Musieli oni opuścić Ateny.

Perykles: wybitny polityk i mówca, obrońca demokracji ateńskiej.

Kultura starożytnych Greków

Starożytni Grecy wnieśli do kultury, nauki i sztuki ogromny wkład. Stworzyli dzieła tak różnorodne i wspaniałe, że budziły one zachwyt innych ludów starożytnych (m.in. Egipcjan i Rzymian). Z bogatego dorobku kulturalnego starożytnych Greków narody europejskie czerpały przez długie wieki cenne wzory dla swej twórczości artystycznej.

Akropol

Akropol to w miastach starożytnej Grecji ufortyfikowane wzgórza, które z czasem przekształcały się w miejsca kultu. Akropol w Atenach to wzgórze, na którym znajdowały się najpiękniejsze budowle wykonane z marmuru; pełne rzeźb, płaskorzeźb i posągów. Najwspanialszą z nich był Partenon, świątynia Ateny Dziewicy, uważany za szczytowe osiągnięcie architektury greckiej. W pobliżu świątyni znajdował się olbrzymi (12 m) posąg bogini Ateny w pełnej zbroi, z włócznią w ręce. Zabudową Akropolu w Atenach kierował jeden z najsłynniejszych artystów greckich - Fidiasz. W czasach Peryklesa (V w. p.n.e.) Akropol był największą świętością i dumą Ateńczyków.

Akropol w Atenach

Teatr ateński

Teatr w Atenach zbudowany był pod gołym niebem (amfiteatr). Przedstawienia odbywały się kilka razy do roku z okazji świąt Dionizosa. Każdego dnia wystawiano cztery sztuki - trzy tragedie (sztuki poważne i smutne) i jedną komedię (sztukę wesołą i śmieszną). Na scenie występowali aktorzy (1-3) i śpiewał chór. Wszystkie role, także kobiece, odgrywali mężczyźni. Aktorzy występowali w perukach, maskach (dobranych do rodzaju sztuki) i butach na wysokich podeszwach (koturnach). Teatr odgrywał w życiu Greków dużą rolę: kształcił, budził szlachetne uczucia (m.in. patriotyczne), wzruszał i bawił.

Teatr Dionizosa

Architektura i sztuka

V wiek p.n.e. to okres największego rozwoju architektury greckiej. Powstało wtedy wiele świątyń (Partenon, świątynia Zeusa w Olimpii), teatrów i stadionów.

Kolumny: dorycka, jońska, koryncka

Budowle zachwycały doskonałością proporcji, pięknem rzeźb, płaskorzeźb i malowideł. Wspaniałe rzeźby tworzyli: Fidiasz (posągi Ateny, Zeusa), Myron (Dyskobol), a także Skopas i Lizyp (IV w. p.n.e.)

Ceramika ateńska słynęła daleko poza granicami Hellady. Bezcenne zabytki sztuki greckiej (rzeźby, wazy, amfory) są dziś prawdziwą ozdobą wielu światowych muzeów.

Literatura grecka

Najstarsze arcydzieła literatury greckiej pochodzą z VIII wieku p.n.e. Są to poematy Homera - Iliada i Odyseja. Tematykę utworów zaczerpnął autor z mitologii (wojna trojańska, wędrówki Odyseusza). Do największych tragików należeli Ajschylos, Sofokles i Eurypides. Natomiast Arystofanes dał się poznać jako doskonały komediopisarz. Ich dzieła są ponadczasowe. Współczesne teatry na całym świecie wiele z nich włączyły do swojego stałego repertuaru, by nadal można było je oglądać i podziwiać.

Nauka

Filozofia:

Tales z Miletu - ojciec filozofii

Sokrates - uważał, że istnieje bezwzględna prawda i bezwzględne dobro, które można poznać

Platon - skonstruował całościowy system filozoficzny

Arystoteles - wyodrębnił z filozofii wiele dyscyplin naukowych, np. logikę; założył szkołę filozoficzną w Liceum

Matematyka, fizyka:

Euklides - usystematyzował matematykę w dziele Elementy

Archimedes - podał metody obliczania brył i pól figury; skonstruował czerpadło ślimakowe do wody (dzisiaj używa się go w Egipcie do nawadniania pól)

Eratostenes - jako pierwszy dokonał pomiaru południka ziemskiego; uzasadniał teoretycznie możliwość opłynięcia kuli ziemskiej

Medycyna:

Hipokrates - ojciec medycyny; wyznawał zasadę nieszkodzenia choremu; opracował kodeks moralny lekarza (do dnia dzisiejszego lekarze składają przysięgę Hipokratesa

Podboje Aleksandra Wielkiego

Macedonia za Filipa II

W północnej części Półwyspu Bałkańskiego znajdowało się duże państwo - Macedonia. Mieszkała tam ludność spokrewniona z Grekami. Przez długi czas Macedonia nie brała jednak udziału w życiu politycznym Grecji. Dopiero w IV wieku p.n.e. jej znaczenie wzrosło. Swą potęgę zawdzięczała królowi Filipowi II. Władca ten, umiejętnie podsycając niezgodę wśród państw greckich, doprowadził do osłabienia potęgi Aten. W 338 roku p.n.e. w krwawej bitwie pod Cheroneą rozgromił armię grecką, dokonując tym samym podboju całej Grecji. Filip II snuł planyzorganizowania wyprawy zbrojnej przeciwko Persji, został jednak skrytobójczo zamordowany.

Wyprawa na Persję

Po śmierci Filipa II na tron wstąpił jego syn Aleksander. Młody władca był człowiekiem niezwykle uzdolnionym, ambitnym i żądnym sławy. Jego wychowaniem zajmował się najsłynniejszy uczony grecki, Arystoteles. Zaprawiony w walce od najwcześniejszych lat, wyrósł Aleksander na doskonałego wodza. Dokonał tak niezwykłych czynów, że następne pokolenia nazwały go Wielkim. Objęcie władzy przez dwudziestoletniego Aleksandra ożywiło nadzieje podbitej ludności greckiej na wyzwolenie się spod panowania Macedonii. Nadzieje te wkrótce Aleksander rozwiał, tłumiąc bunty w okrutny sposób.

Umocniwszy swe panowanie na Półwyspie Bałkańskim, rozpoczął przygotowania do wyprawy na Persję. W 334 roku p.n.e. wyruszył na czele 35-tysięcznej armii macedońsko-greckiej do Azji Mniejszej. Wojna trwała wiele lat. Aleksander odniósł w niej szereg wspaniałych zwycięstw nad wojskami perskimi. Po bitwie nad rzeką Granikiem (334 r. p.n.e.) opanował zachodnią część Azji Mniejszej. Pokonany pod Issos (333 r. p.n.e.) król perski Dariusz III ratował się ucieczką, pozostawiając w rękach przeciwnika cały swój obóz. Znajdowały się w nim jego żona i córki. Aleksander nie ścigał jednak Dariusza, lecz podążył na południe, zajmując Syrię i Egipt (332 r. p.n.e.). W Egipcie założył na swoją cześć miasto Aleksandrię.

Imperium Aleksandra Wielkiego

Czy wiesz, że...

W mieście Gordion (w Azji Mniejszej) znajdował się w świątyni wóz, którego dyszel był połączony z jarzmem dla wołów mocno splątanym węzłem. Przepowiednia głosiła, że kto rozplącze ów węzeł, zostanie władcą całej Azji. Aleksander Wielki, nie bawiąc się w rozplątywanie, przeciął węzeł mieczem.

Król Dariusz, pragnąc zakończyć wojnę, zaproponował Aleksandrowi zawarcie korzystnego pokoju. Warunki te zostały odrzucone przez Aleksandra, który dążył do całkowitego podboju Persji. Maszerując za swoją armią na wschód, zwyciężył Persów w bitwie pod Gaugamelą (331 r. p.n.e.). Dariusz ponownie uciekł z pola walki. Tym razem Aleksander ruszył za nim w pościg. Ostatecznie król perski zginął w wyniku spisku zorganizowanego przez jego poddanych. Od tej pory Aleksander zaczął się uważać za władcę państwa perskiego. Niezaprzestał jednak dalszych podbojów i dotarł aż do Indii. Znużona długoletnimi wojnami armia domagała się odwrotu i Aleksander musiał ustąpić. Dziesięcioletnia, pełna trudów i wyrzeczeń wyprawa zakończyła się opanowaniem olbrzymiego terytorium państwa perskiego. Stolicą swej monarchii Aleksander uczynił Babilon.

Aleksander planował jeszcze dalsze podboje (m.in. Afryki i Italii), ale przeszkodziła mu w tym jego przedwczesna śmierć (323 r. p.n.e.). Monarchia Aleksandra Wielkiego rozpadła się na kilka mniejszych państw.

Najważniejsze informacje

Bitwa pod Cheroneą (338 r. p.n.e.): Filip II, władca Macedonii, rozgromił wojska greckie i dokonał podboju całej Grecji.

Aleksander Macedoński: syn Filipa II, dokonał podboju Persji (ważne bitwy: nad Granikiem, pod Issos, pod Gaugamelą). Po jego śmierci monarchia rozpadła się na kilka państw.

Aleksandria i Babilon: Aleksandrię (tam powstała najsłynniejsza w starożytnym świecie biblioteka) założył Aleksander Macedoński w Egipcie na swoją cześć, Babilon uczynił natomiast stolicą swojej monarchii.

Rozszerzanie się kultury hellenistycznej

W wyniku podbojów Aleksandra Macedońskiego przestała istnieć monarchia perska. W jej miejsce powstały państwa rządzone przez jego dawnych wodzów, nazywane odtąd hellenistycznymi (w odróżnieniu od helleńskich miast-państw). Na wschodzie przyjmowały się obyczaje greckie, a także greckie wierzenia i język. Z dorobku kulturalnego ludów Wschodu korzystali także Grecy, którzy przyswajali sobie wierzenia i zwyczaje dotąd im nieznane. Wielkie znaczenie odgrywało miasto Aleksandria, w którym znajdowała się najsłynniejsza na całym świecie biblioteka. Innymi ważnymi ośrodkami były Antiochia i Pergamon.

Przeobrażeniu uległy architektura i sztuka. Budowle były coraz większe, rzeźby straciły statyczność i dostojeństwo. Nowa sztuka charakteryzowała się olbrzymią ekspresją, realizmem oraz umiejętnością wyrażania bólu i cierpienia (Grupa Laokoona).

Najważniejsze informacje

Hellenizm: okres w historii starożytnego świata, trwający od połowy IV w. p.n.e. (tzn. od podbojów Aleksandra Wielkiego) do końca I w. p.n.e., kiedy to Rzym opanował wschodnie obszary MorzaŚródziemnego. Hellenizm charakteryzował się rozszerzaniem się kultury i obyczajów greckich na terenach Wschodu i wzajemnym oddziaływaniem na siebie kultury greckiej i kultury ludów starożytnego Wschodu.

Ostatnio oglądane

Ostatnio oglądane

Ten portal korzysta z plików cookies w celu umożliwienia pełnego korzystania z funkcjonalności serwisu, dopasowania reklam oraz zbierania anonimowych statystyk. Obsługę cookies możesz wyłączyć w ustawieniach Twojej przeglądarki internetowej. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z ustawieniami przeglądarki.

Zamknij