Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej

Początki demokracji szlacheckiej w Polsce

Od końca XIV wieku wzrosło w Polsce znaczenie stanu szlacheckiego. Kolejni królowie (od Ludwika Andegaweńskiego do przedstawicieli Jagiellonów) przyznawali szlachcie przywileje - szczególne prawa wydawane w celu zapewnienia sobie poparcia szlachty. Kolejne ustępstwa władców:

a) za zagwarantowanie uznania praw do korony polskiej jednej z córek Ludwik Węgierski zwolnił szlachtę od podatku - z wyjątkiem 2 gr z łanu - przywilej koszycki z 1374 r. (nazwy przywilejów pochodzą od nazw miejscowości, w której były wydawane);

b) za uzyskanie zgody na przyznanie następstwa tronu dla swych synów Władysław Jagiełło zapewnił szlachcie nienaruszalność dóbr ziemskich oraz wydał zakaz więzienia jej bez nakazu sądowego - przywileje: czerwiński 1422 r. i jedlneńsko-krakowski 1430 r.;

c) Kazimierz Jagiellończyk w celu nakłonienia szlachty do wzięcia udziału w wojnie przeciw Krzyżakom zapewnił, iż bez zgody sejmików ziemskich nie będą ustanawiane nowe prawa, podatki i zwoływane pospolite ruszenie - przywileje cerekwicko-nieszawskie z 1454 r.;

d) Jan Olbracht w związku z wyprawą mołdawską wydał przywilej, którego postanowienia dotyczyły m.in.: zwolnienia szlachty od ceł za własne towary, zakazu posiadania dóbr ziemskich przez mieszczan oraz ograniczenia wyjścia synów chłopskich ze wsi (przywiązanie chłopa do ziemi) - przywilej piotrkowski z 1496 r.;

e) Aleksander Jagiellończyk na sejmie w Radomiu w 1505 r. wydał ustawę „Nihil novi” (nic nowego) zakazującą królowi wydawania nowych ustaw bez zgody senatu i posłów.

Przywileje szlacheckie stanowiły podstawę przewagi szlachty nad innymi stanami (mieszczaństwem i chłopami) i jej współudziału w rządzeniu państwem. Uzyskanie przez szlachtę wpływu na najważniejsze decyzje państwowe (nowe prawa, podatki, decyzje o wojnie i pokoju) spowodowało wykształcenie w Polsce formy rządów nazwanej demokracją szlachecką. Stan szlachecki wywalczył sobie w Rzeczypospolitej pełnię praw i wolności, a monarcha (król) zrezygnował z części swoich uprawnień, dzieląc się swoją władzą ze szlachtą.

W XVI wieku szlachta posiadała: prawo do elekcji (wyboru) króla, udziału w sejmikach ziemskich i posłowania na sejm, prawo do sprawowania urzędów i godności. Początkowo szlachta zbierała się na sejmikach ziemskich, czyli zjazdach całej szlachty danej ziemi, aby obradować nad podatkami, spisywać miejscowe prawa zwyczajowe, sprawować sądy. Z czasem (od 1454 roku) uprawnienia sejmików ogromnie wzrosły, a panujący odwoływali się do ich decyzji (np. za rządów Władysława Jagiełły uchwaliły nadzwyczajne podatki na wykupienie ziemi dobrzyńskiej z rąk Krzyżaków).

Uprawnienia sejmików ziemskich dotyczyły również: wybierania posłów na sejm walny i ustalania instrukcji dla posłów (sejmik przedsejmowy), odbierania relacji posłów z obrad sejmowych (sejmik relacyjny), sprawowania rządów podczas bezkrólewia (sejmiki kapturowe - czarny kaptur był oznaką żałoby).

Od końca XV wieku (rok 1493) wykształcił się w Polsce sejm walny, czyli zjazd przedstawicieli szlachty wyłonionych na sejmikach ziemskich i zaopatrzonych w tzw. instrukcje (zalecenia otrzymane na sejmikach).

Sejm walny (słowo „walny” oznaczało „silny”) składał się z „trzech stanów sejmujących”:

- senatu (rada królewska złożona z możnowładców),

- króla,

- izby poselskiej (posłowie - przedstawiciele sejmików ziemskich).

Sejm walny uchwalał ustawy, podatki, zwoływał pospolite ruszenie, zawierał traktaty pokojowe i przymierza, kontrolował skarb, podejmował uchwały większością głosów. Tylko król miał prawo zwoływać wspólny zjazd izby poselskiej i senatu oraz zatwierdzać projekty ustaw. Ustawa „Nihil novi” przyznała sejmowi walnemu najważniejszą rolę w państwie, ponieważ tylko sejmy mogły stanowić nowe prawa!

Oprócz sejmów walnych istniały także sejmy: konwokacyjny, zwoływany w okresie bezkrólewia - ustalał miejsce i czas elekcji; koronacyjny, zwoływany do Krakowa, w czasie którego odbywała się koronacja.

Sejm zwyczajny zwoływany był co dwa lata na okres 6 tygodni, najczęściej do Piotrkowa, Krakowa, Grodna lub Warszawy.

Udział przedstawicieli stanu szlacheckiego na sejmach i sejmikach doprowadził do rozwoju parlamentaryzmu w Polsce. Parlament to organ przedstawicielski, złożony z senatu i izby poselskiej (lub tylko z jednej izby), w Polsce tego okresu nazywany parlamentem szlacheckim, gdyż tylko szlachta miała prawo do zasiadania w nim.

Przywileje szlacheckie doprowadziły do uzyskania wpływu „narodu szlacheckiego” na decyzje ogólnopaństwowe, co w istocie oznaczało, że ten stan był prawdziwym gospodarzem Rzeczypospolitej szlacheckiej.

Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij