Opracowania.pl PLUS:
Zaloguj się żeby dostać więcej

Kultura późnego średniowiecza

Kultura rycerska

Rycerze średniowieczni mieszkali w zamkach. Początkowo były one drewniane, później zaczęto je przekształcać w warowne twierdze. Zamki budowano w trudno dostępnych miejscach, otaczano grubym murem i fosą, przez którą przerzucano most zwodzony. Na dziedzińcu zamkowym znajdowały się stajnie i zabudowania gospodarcze, wreszcie - sam zamek z wysoką wieżą, z której można było dostrzec nadciągającego wroga. Nie wszyscy rycerze posiadali potężne zamki i wielkie majątki ziemskie. Mniej zamożni mieszkali w małych zamkach, nie zapewniających całkowitego bezpieczeństwa. Na zamku oprócz rycerzy i ich rodzin przebywała stale liczna służba. Zawód wojownika, początkowo dostępny dla każdego wolnego człowieka, z czasem stał się zawodem dziedzicznym. Głównym zajęciem rycerzy był udział w wojnie przy boku władcy. Temu też celowi służyło wychowanie chłopców już od najmłodszych lat. Najpierw syn rycerza jako paź przebywał na dworze możnego pana, gdzie uczył się śpiewu, tańca, jazdy konnej i nabierał ogłady towarzyskiej. Między 12 a 15 rokiem życia zostawał giermkiem. Do jego obowiązków należało czyszczenie broni rycerza, udział w wyprawach wojennych, turniejach i polowaniach. Gdy giermek wykazał się męstwem na polu bitwy i znajomością rzemiosła wojennego, mógł być pasowany na rycerza. Ceremonii pasowania, której z czasem nadano religijny charakter, dokonywał król lub książę. Po złożeniu przez giermka uroczystej przysięgi, władca wręczał mu pas, miecz i ostrogi. Dużym powodzeniem wśród rycerzy cieszyły się polowania, turnieje, uczty i pojedynki. Znakami rodowymi rycerzy (na tarczach i chorągwiach) były herby. Posiadanie herbu było zaszczytnym wyróżnieniem rycerstwa spośród innych stanów.

Na zachodzie Europy, głównie we Francji, pod wpływem kultury dworskiej ukształtował się wzorzec idealnego rycerza, sławiony przez poezję rycerską. Zwyczaje te przyjęły się także w Polsce. Zgodnie z tymi ideałami rycerz powinien: dochować wierności swemu panu, bronić wiary, sprawiedliwości, służyć damom, opiekować się słabszymi, a nade wszystko bronić swego honoru i szukać sławy. Wojna miała być potwierdzeniem umiejętności i cnót rycerskich.

Czy wiesz, że...

Rycerzem „bez skazy i zmazy”, symbolem cnót rycerskich, słynącym z wielkiej odwagi i męstwa był Zawisza Czarny z Garbowa. Do historii przeszło związane z nim powiedzenie: polegać jak na Zawiszy.

Przemiany polityczne w Europie, wprowadzenie do walki nowych wojsk (zaciężnych), doprowadziły z czasem do przekształcenia się rycerstwa w szlachtę.

Kultura ludowa

Oprócz kultury rycerskiej rozwijała się także kultura ludowa. Tworzyli ją ludzie prości, niewykształceni, pozbawieni dostępu do szkół. Kościół często niechętnie odnosił się do twórczości ludowej, dostrzegając w niej pogańskie zabobony. Wieś pielęgnowała bowiem stare obyczaje i obrzędy pochodzące jeszcze z czasów pogańskich. Wzbogacane były one stopniowo elementami chrześcijańskimi. Obrzędy towarzyszyły ludowi przez całe życie. Związane były zarówno z pracą, jak i zabawą. Obrzędami, które przez długie wieki przetrwały w kulturze ludowej były: topienie Marzanny, szukanie kwiatu paproci w noc świętojańską, sobótka, puszczanie wianków czy dożynki. Wraz z chrześcijaństwem pojawiły się nowe, związane z obrzędami świąt kościelnych, jak chodzenie kolędników ze śpiewami. Lud wierzył głęboko w magiczną moc obrzędów, które zapewnić mu miały szczęście i dostatek. Na wsi rozwijała się również sztuka ludowa i rzemiosło artystyczne: budownictwo, tkactwo, ceramika, rzeźba.

Kultura mieszczańska

Pod koniec średniowiecza, w związku z szybkim rozwojem miast i wyodrębnieniem się stanu mieszczańskiego, powstały odpowiednie warunki dla tworzenia się kultury mieszczańskiej.

Miasta otoczone były murami obronnymi. Najbardziej okazałymi budowlami były gotyckie kościoły, ratusze i barbakany. Zamożny patrycjat mieszkał w murowanych, często kilkupiętrowych kamienicach. Ludność miast była bardzo zróżnicowana. Niektóre rody patrycjuszowskie dorównywały bogactwem możnowładcom. Duża część mieszkańców żyła jednak w nędzy. W miastach często znajdowali schronienie zbiegli ze wsi poddani chłopi. Zwiększała się liczba ludności polskiej, zwłaszcza w większych ośrodkach miejskich.

Lokacja na prawie niemieckim i przywileje nadawane przez władcę przyczyniały się do wzrostu zamożności kupców i rzemieślników. Rozwój handlu i rzemiosła oraz administracji samorządowej (burmistrz, rada miejska, sądy) zwiększył zapotrzebowanie na ludzi wykształconych. Życie towarzyskie w miastach znacznie się ożywiło. Skupiało się ono głównie na rynku i w gospodach. Wielką atrakcją były występy igrców, wędrownych kuglarzy i muzykantów. Rozwijała się literatura mieszczańska - zarówno proza, jak i poezja. Przeważały w niej pieśni religijne i obrzędowe. Wędrowni klerycy organizowali przedstawienia - urozmaicone muzyką, tańcami i śpiewem - o treści religijnej (Misterium Męki Pańskiej). Obok misteriów religijnych pojawił się dramat miejski. Przeważała w nim tematyka świecka. Wielką popularnością cieszyły się popisy żaków, na co niechętnie spoglądał Kościół. Mieszczanie byli stanem bardziej wykształconym niż szlachta. Interesowali się zakładaniem nowych szkół, zwłaszcza parafialnych. W szkołach tych coraz częściej wprowadzano język ojczysty.

Najważniejsze informacje

Wzór doskonałego rycerza: jeden z wzorców osobowych średniowiecza - rycerz był honorowy, odważny, zdolny do poświęceń dla ojczyzny i władcy, gotowy oddać życie za wiarę. Z rycerzy wywodzi się szlachta.

Architektura gotycka

W XII wieku pojawił się we Francji nowy styl w architekturze, malarstwie i rzeźbie, zwany gotykiem. Styl ten zaczął się stopniowo rozpowszechniać w całej Europie, z czasem dotarł też do Polski (w połowie XIII wieku). Największy rozkwit architektury gotyckiej przypada u nas na wiek XIV. Sztuka gotycka nie służyła wyłącznie Kościołowi. Poza świątyniami i zamkami obronnymi, wznoszono także budowleświeckie na użytek publiczny w miastach - ratusze, domy bogatych mieszczan, mury miejskie, barbakany.

Nowe, nieznane dotąd, rozwiązania techniczne pozwoliły na wznoszenie coraz wyższych budynków, o murach znacznie węższych, z wielkimi oknami. Jako materiału budowlanego zaczęto używać cegły, która całkowicie wyparła kamień. Budowle gotyckie (zwłaszcza kościoły) są wysokie i smukłe. Sklepienia krzyżowo-żebrowe wspierają się na kolumnach. Z zewnątrz mury podparte są przyporami (skarpami), co daje wrażenie lekkości budowli. Okna i drzwi zakończone są ostrymi łukami. W wielkich oknach znajdują się kolorowe witraże, które wpuszczają do wnętrza różnobarwne światło. Wdzięku budowlom gotyckim dodają wysokie, strzeliste wieże.

Przykłady sklepień gotyckich

Do najwspanialszych zabytków w tym stylu należą m.in. katedry w Gnieźnie, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu; kościoły Najświętszej Marii Panny w Krakowie i Gdańsku. Inne zabytki to ratusze we Wrocławiu, Toruniu, Gdańsku, zamek krzyżacki w Malborku, Collegium Maius (najstarsza część Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie) i wiele innych.

Sztuka gotycka

Obok architektury gotyckiej rozwinęła się także sztuka: malarstwo i rzeźba. Do dziś zachowały się wspaniałe rzeźby figuralne wykonane w drewnie. Zdobią one ołtarze wielu kościołów gotyckich. Najczęściej powtarzanym motywem była postać Matki Boskiej z ciałem zdjętego z krzyża Chrystusa na kolanach (Pieta).

Najwspanialszym jednak dziełem późnego gotyku nie tylko w Polsce, ale i w Europie, jest ołtarz Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. Składa się on z pięciu części (część środkowa i dwie pary skrzydeł) i przedstawia sceny z życia Maryi. Wyrzeźbiony został w drewnie lipowym i zawiera ponad dwieście postaci.

Wit Stwosz był także wykonawcą nagrobka króla Kazimierza Jagiellończyka w katedrze wawelskiej oraz płyty nagrobnej arcybiskupa Zbigniewa Oleśnickiego w katedrze gnieźnieńskiej. Choć był Niemcem (pochodził z Norymbergi), większość życia spędził w Polsce i tu pozostawił potomnym swe największe dzieła.

Akademia Krakowska w XV wieku

Akademia Krakowska po śmierci swego fundatora Kazimierza Wielkiego zaczęła przeżywać okres upadku. Brakowało środków finansowych na jej utrzymanie. Obniżył się znacznie poziom nauczania. Uczelnia nie posiadała, tak liczącego się wówczas, wydziału teologicznego. Dzięki staraniom królowej Jadwigi, papież zezwolił w 1397 roku na utworzenie wydziału teologicznego. Odtąd uniwersytet posiadał już pełne cztery wydziały. W 1400 roku Władysław Jagiełło odnowił Akademię Krakowską, wypełniając ostatnią wolę królowej Jadwigi, która przed śmiercią wszystkie swe kosztowności przekazała w darze uczelni.

W XV wieku uniwersytet krakowski był jednym z najważniejszych ośrodków naukowych i kulturalnych w średniowiecznej Europie. Wykładowcami byli wybitni uczeni, jak Paweł Włodkowic i Wojciech z Brudzewa. Z uczelnią związany był także Jan Długosz, dyplomata i historyk. Największym jego osiągnięciem było dzieło napisane po łacinie w dwunastu tomach - Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego.

Król Kazimierz Jagiellończyk darzył Jana Długosza tak wielkim szacunkiem i zaufaniem, że powierzył mu trudne i odpowiedzialne zadanie, jakim było wychowanie synów królewskich.

Czy wiesz, że...

Dawniej kobiety nie mogły studiować. Pierwszą dziewczyną, która w stroju żaka przekroczyła progi uczelni, była Nawojka. Żyła prawdopodobnie w czasach Władysława Jagiełły. Kiedy prawda wyszła na jaw, Nawojka musiała opuścić uczelnię i wstąpić do klasztoru.

Najważniejsze informacje

Cechy stylu gotyckiego: materiał budowlany - cegła, budowle wysokie i smukłe, o strzelistych wieżach, sklepienia krzyżowo-żebrowe, okna i drzwi zakończone ostrymi łukami, duże okna z kolorowymi witrażami.

Znane budowle gotyckie: katedry w Gnieźnie, Krakowie, Poznaniu, Wrocławiu, kościół Mariacki w Krakowie, ratusz w Gdańsku, zamek krzyżacki w Malborku. Do najwspanialszych dzieł sztuki gotyckiej w Polsce należy ołtarz Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie.

Odnowienie Akademii Krakowskiej: 1400 r. Władysław Jagiełło odnowił uczelnię, wypełniając tym samym wolę swojej żony.

Na swoich stronach GRUPA INTERIA.PL Sp. z o.o. Sp.k. wykorzystuje wraz z innymi podmiotami pliki cookies (tzw. ciasteczka) i inne technologie m.in. w celach statystycznych i reklamowych. Korzystając z naszych stron bez zmiany ustawień przeglądarki będą one zapisane w pamięci urządzenia. Kliknij, aby dowiedzieć się więcej, w tym jak zarządzać plikami cookies. Zamknij