Germanizacja i Kulturkampf w zaborze pruskim

Po upadku powstania styczniowego represje za pomoc udzielaną powstańcom dotknęły ludność polską mieszkającą pod zaborem pruskim. Szczególne ich nasilenie nastąpiło po 1871 r. (zjednoczenie Niemiec i powstanie II Rzeszy Niemieckiej). Polityka germanizacyjna prowadzona przez władze pruskie miała na celu:

- ostateczną germanizację wschodnich terenów państwa pruskiego (przede wszystkim warstw wykształconych),

- zlikwidowanie wszelkich przejawów odrębności ustrojowych (szczególnie Wielkopolski),

- zwalczanie kultury i świadomości polskiej.

Działania były zaplanowane i prowadzone przy użyciu wszelkich środków i metod prawnych i pozaprawnych. Propagatorem polityki antypolskiej był kanclerz zjednoczonych Niemiec - Otto von Bismarck.

- W roku 1867 Poznańskie weszło w skład nowo powstałego Związku Północnoniemieckiego, a od 1871 r. cały zabór pruski znalazł się w granicach II Rzeszy.

- Od roku 1876 język niemiecki stał się językiem urzędowym, germanizacja objęła nazwy miast, ulic, nazwisk, miejscowości. Wielkopolska otrzymała nazwę prowincji poznańskiej - Provinz Posen.

- Stopniowo wprowadzano język niemiecki jako wykładowy do szkół, choć początkowo pozwolono uczyć religii w języku polskim.

W zjednoczonych Niemczech Bismarck prowadził walkę z Kościołem katolickim. Na lata 70. XIX wieku przypada nasilenie konfliktów między władzami niemieckimi a Kościołem katolickim. W latach 1873-75 zostały wydane tzw. ustawy wyjątkowe, które pozbawiały Kościół katolicki nadzoru nad szkolnictwem, odbierały prowadzenie akt stanu cywilnego, przewidywały państwowy nadzór nad kształceniem księży, ingerencję władz niemieckich w wybór dostojników kościelnych i treść głoszonych kazań. Duchownymi mogli zostawać wyłącznie obywatele niemieccy po zdaniu odpowiedniego egzaminu z kultury niemieckiej.

Zapamiętaj!

Na ziemiach polskich zaboru pruskiego walka z Kościołem katolickim była jednocześnie walką władz pruskich z polskością, którą Kościół ten pielęgnował. Nosiła miano walki o kulturę - Kulturkampf.

Wobec oporu arcybiskupa gnieźnieńskiego Mieczysława Ledóchowskiego władze pruskie zamknęły seminarium duchowne w Poznaniu, zlikwidowały szkolnictwo zakonne, na instytucje kościelne nałożyły grzywny. Choć w kolejnych latach złagodzono napięcie na linii państwo - Kościół, to w konsekwencji walki o kulturę wzrosły wpływy Kościoła katolickiego w społeczeństwie polskim, mimo kontynuacji polityki germanizacyjnej.

Polacy mieszkający na terenach zaboru pruskiego wobec niemożności zbrojnego przeciwstawiania się akcji germanizacyjnej, rozpoczęli walkę o zachowanie polskości w ramach szeroko pojętej pracy organicznej. W krótkim czasie postawy organicznikowskie dotarły do wszystkich warstw ludności. Możemy nawet mówić o solidaryzmie społecznym jako reakcji w obronie polskości.

- W roku 1861 powstało Centralne Towarzystwo Gospodarcze grupujące zarówno ziemian, jak i chłopów.

- We wsiach i miasteczkach powstawały towarzystwa rolnicze i gospodarcze (Wielkopolska, Śląsk, Pomorze i Mazury).

- Do roku 1900 powstało ok. 200 różnorodnych polskich towarzystw, w których nie prowadzono działalności politycznej, działano jednak na innych płaszczyznach, walcząc o zachowanie mowy polskiej, tradycji, kultury. Towarzystwa były swoistymi szkołami uświadomienia narodowego.

- Analogicznie w miastach powstawały towarzystwa przemysłowe, pożyczkowe (spółdzielnie) udzielające korzystnych kredytów, ucząc jednocześnie nowoczesnych metod gospodarowania, oszczędności, sumienności - cech charakteru, które w rywalizacji ekonomicznej i gospodarczej z Niemcami mogły pozwolić Polakom przetrwać nad Odrą, Wartą i Bałtykiem.

- W roku 1872 powstało Poznańskie Towarzystwo Oświaty Ludowej - inicjowało zakładanie i prowadziło biblioteki na wsiach. Podobny cel stawiało sobie Towarzystwo Czytelni Ludowych.

W połowie lat 80. XIX wieku w Niemczech nastąpił wzrost nastrojów nacjonalistycznych. Rozpoczął się kolejny etap walki z polskością. W 1885 roku władze niemieckie wydały nakaz opuszczenia państwa przez wszystkich „obcopoddanych” (nie posiadających pruskiego obywatelstwa). Te tzw. rugi pruskie, przeprowadzane z całą bezwzględnością, objęły ok. 26 tys. Polaków.

W roku 1886 została utworzona Komisja Kolonizacyjna z kapitałem 100 mln marek. Zadaniem jej było skupywanie polskich majątków i ziemi, a następnie jej parcelacja między Niemców, by w ten sposób zmienić proporcjonalny skład ludnościowy, szczególnie w Wielkopolsce. W odpowiedzi na działania niemieckie w 1888 r. Polacy założyli Bank Polski, który udzielając Polakom na dogodnych warunkach kredytów, miał ocalić polski stan posiadania. Mimo wielkiej akcji propagandowej i dotacji finansowych władz pruskich Komisja Kolonizacyjna nie wykupiła ziemi z rąk Polaków. Co więcej, wobec podniesienia poziomu gospodarowania i wspólnej akcji wszystkich grup społeczeństwa polskiego w konkurencji z Niemcami Polacy mogli odnosić sukcesy.

Akcja germanizacyjna, mimo ewidentnych niepowodzeń, nadal była popierana i rozszerzana przez władze niemieckie. W roku 1894 powstał Związek dla Popierania Niemczyzny w Marchiach Wschodnich zwany od 1899 r. Niemieckim Związkiem Kresów Wschodnich. Wśród Polaków nosił miano Hakaty od pierwszych liter nazwisk założycieli: Ferdinanda Hansemanna, Hermanna Kennemanna i Heinricha Tiedemanna. Związek grupował Niemców ze wszystkich środowisk, posiadał poparcie cesarza Wilhelma II, miał pracować nad negatywnym obrazem Polaków wśród Niemców. Władze niemieckie angażowały duże środki do walki z polskością. Siłąrozpędzano zebrania polskie, łamiąc tym samym podstawowe prawa. W ramach akcji germanizacyjnej zwalczano posługiwanie się językiem polskim.

Czy wiesz, że...

W latach 1900-1909 ostatecznie wprowadzono w życie zakaz nauczania w języku polskim wszystkich przedmiotów, w tym religii. We Wrześni (1901 r.) dzieci i rodzice ogłosili strajk nie uczestnicząc w lekcjach religii i nie biorąc do rąk niemieckiego katechizmu. Dzieci poddano chłoście, a rodzice w głośnych procesach zostali skazani na kary więzienia.

Wydarzenia z Wrześni odbiły się szerokim echem nie tylko w Niemczech, ale w całej Europie, wywołując protesty wielu środowisk.

Już na początku XX wieku władze pruskie w walce z polskością weszły na drogę ustaw wyjątkowych:

- rok 1904 - zakaz tworzenia nowych osad rolnych, w praktyce stawiania nowych budynków, bez pozwolenia władz niemieckich. Do rangi symbolu urosła postać Michała Drzymały z Podgradowic, który przez kilka lat mieszkał w wozie. Nie mając pozwolenia na postawienie domu, przestawiając co jakiś czas wóz z miejsca na miejsce, podjął walkę z biurokracją i prawem niemieckim (w 1910 r. został zmuszony do sprzedania ziemi);

- rok 1908 - Komisja Kolonizacyjna otrzymała prawo przymusowych wywłaszczeń polskich majątków, co wywołało protesty w całych Niemczech, bo godziło w „święte” prawo do własności prywatnej;

- ustawa o zgromadzeniach - ustawa „kagańcowa” dopuszczała możliwość odbywania zebrań i zgromadzeń wyłącznie w języku niemieckim.

Ten portal korzysta z plików cookies w celu umożliwienia pełnego korzystania z funkcjonalności serwisu, dopasowania reklam oraz zbierania anonimowych statystyk. Obsługę cookies możesz wyłączyć w ustawieniach Twojej przeglądarki internetowej. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies zgodnie z ustawieniami przeglądarki.

Zamknij